
Long COVID (ស្ថានភាពក្រោយកូវីដ-១៩)៖ WHO កំណត់និយមន័យតាមវិធីណា ហេតុអ្វីការប៉ាន់ស្មានប្រេវ៉ាឡង់មានគម្លាតធំ ហើយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រកំពុងស្រាវជ្រាវយន្តការជីវសាស្ត្រអ្វីខ្លះ?
គួរដឹង · និយមន័យ WHO ការស្ទង់មតិ CDC និង UK ONS ការពិនិត្យឡើងវិញជាប្រព័ន្ធក្នុង eClinicalMedicine និងសម្មតិកម្មយន្តការជីវសាស្ត្រពី Nature (Long COVID: WHO Definition, Prevalence Surveys & Proposed Mechanisms)
⚡ សង្ខេបក្នុង ៣០ វិនាទី
Long COVID ដែល WHO ហៅជាផ្លូវការថា “ស្ថានភាពក្រោយកូវីដ-១៩” មាននិយមន័យគ្លីនិកច្បាស់លាស់ចាប់តាំងពីចុងឆ្នាំ២០២១ ប៉ុន្តែការប៉ាន់ស្មានប្រេវ៉ាឡង់នៅតែប្រែប្រួលយ៉ាងខ្លាំងរវាងការសិក្សា អាស្រ័យលើនិយមន័យករណី និងវិធីសាស្ត្រស្ទង់មតិ។ អត្ថបទនេះពិនិត្យបីចំណុច៖ (១) និយមន័យ WHO និងមូលហេតុលេខប្រេវ៉ាឡង់មានគម្លាតធំ ដោយផ្អែកលើ CDC ONS និងការពិនិត្យឡើងវិញជាប្រព័ន្ធ (២) សម្មតិកម្មយន្តការជីវសាស្ត្របួនប្រភេទកំពុងស្រាវជ្រាវសកម្ម — ការបន្តស្ថិតនៅនៃវីរុស ភាពមិនប្រក្រតីភាពស៊ាំ ការកកឈាមខ្នាតតូច និងភាពមិនប្រក្រតីសរសៃប្រសាទស្វយ័ត — ដោយសង្កត់ធ្ងន់ថាគ្មានយន្តការណាមួយបញ្ជាក់ជាមូលហេតុស្នូលចុងក្រោយនៅឡើយ និង (៣) ស្ថានភាពការស្រាវជ្រាវព្យាបាល រួមទាំងទិន្នន័យសង្កេតស្តីពីវ៉ាក់សាំង។ អត្ថបទនេះជាការសង្ខេបព័ត៌មានវិទ្យាសាស្ត្រ មិនមែនដំបូន្មានវេជ្ជសាស្ត្រផ្ទាល់ខ្លួន ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យខ្លួនឯង ឬអនុសាសន៍ព្យាបាលឡើយ។
០១ទិដ្ឋភាពទូទៅ៖ WHO កំណត់និយមន័យ Long COVID តាមវិធីណា?
ពាក្យ “Long COVID” ត្រូវបានប្រើដំបូងដោយអ្នកជំងឺខ្លួនឯងតាមបណ្តាញសង្គមក្នុងឆ្នាំ២០២០ មុនក្លាយជាពាក្យវិទ្យាសាស្ត្រផ្លូវការ។ WHO បានចេញផ្សាយនិយមន័យករណីគ្លីនិកផ្លូវការនៃ “ស្ថានភាពក្រោយកូវីដ-១៩” (post COVID-19 condition) នៅថ្ងៃទី៦ ខែតុលា ២០២១ តាមដំណើរការឯកភាព Delphi ដែលពាក់ព័ន្ធអ្នកជំងឺ អ្នកស្រាវជ្រាវ និងតំណាងគ្រប់តំបន់ WHO។ និយមន័យចែងថា ស្ថានភាពនេះ “កើតឡើងចំពោះជនដែលមានប្រវត្តិឆ្លងវីរុស SARS-CoV-2 ជាក់ស្តែង ឬបញ្ជាក់រួច ជាធម្មតា៣ខែគិតចាប់ពីការចាប់ផ្តើមកូវីដ-១៩ ដោយមានរោគសញ្ញាបន្តយ៉ាងតិច២ខែ ហើយពុំអាចពន្យល់ដោយរោគវិនិច្ឆ័យជំនួសផ្សេងបានឡើយ”។
និយមន័យនេះមានធាតុសំខាន់បួន៖ ពេលវេលា (៣ខែគិតចាប់ពីការចាប់ផ្តើមឆ្លង) រយៈពេលអប្បបរមា (បន្ត២ខែ) ការដកចេញរោគវិនិច្ឆ័យផ្សេង និងភាពបត់បែននៃរោគសញ្ញា (អាចថ្មី ឬបន្ត អាចប្រែប្រួល ឬកើតឡើងវិញ)។ WHO រៀបរាប់ថារោគសញ្ញាទូទៅបំផុតរួមមានអស់កម្លាំង ដង្ហើមខ្លី និង “brain fog” ប៉ុន្តែក៏មានរោគសញ្ញាចម្រុះជាច្រើនប្រភេទទៀត លាតសន្ធឹងលើប្រព័ន្ធសរីរាង្គច្រើនជាងមួយក្នុងពេលតែមួយ — ជាហេតុផលមួយចំណុចដែលធ្វើឲ្យការសិក្សា ឬការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យស្ថានភាពនេះ ស្មុគស្មាញជាងជំងឺដែលមានតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យតែមួយច្បាស់លាស់។ គួរកត់សម្គាល់ថា និយមន័យនេះជាឧបករណ៍គ្លីនិក/ស្រាវជ្រាវសម្រាប់ធ្វើឲ្យការសិក្សាប្រៀបធៀបគ្នាបាន — មិនមែនតេស្តមន្ទីរពិសោធន៍តែមួយបញ្ជាក់ជាក់លាក់ដូចតេស្តឈាមរកជំងឺឯទៀតឡើយ ហើយ WHO ខ្លួនឯងទទួលស្គាល់ថា និយមន័យអាចនឹងកែសម្រួលបន្តទៀត។
| ឈ្មោះផ្លូវការ WHO | Post COVID-19 condition (ហៅទូទៅថា Long COVID) |
| ពេលវេលារាប់ | ជាទូទៅ ៣ខែ គិតចាប់ពីការចាប់ផ្តើមកូវីដ-១៩ |
| រយៈពេលអប្បបរមា | រោគសញ្ញាបន្តយ៉ាងតិច ២ខែ |
| លក្ខខណ្ឌដកចេញ | មិនអាចពន្យល់ដោយរោគវិនិច្ឆ័យជំនួសផ្សេងបានឡើយ |
| ចេញផ្សាយ | WHO ៦ តុលា ២០២១ — ដំណើរការឯកភាព Delphi |
០២ការវាស់វែងប្រេវ៉ាឡង់៖ ហេតុអ្វីនិយមន័យខុសគ្នា កំណត់លទ្ធផលខុសគ្នា
ការសិក្សាប្រេវ៉ាឡង់ Long COVID ប្រើវិធីសាស្ត្រយ៉ាងហោចបីប្រភេទខុសគ្នា ដែលនីមួយៗអាចផ្តល់លេខខុសគ្នាយ៉ាងធំសម្រាប់ប្រជាជនតែមួយ។
វិធីទី១៖ ការស្ទង់មតិគ្រួសារដោយខ្លួនឯង
ការស្ទង់មតិ Household Pulse Survey របស់ CDC សួរសំណួរខ្លីមួយចំនួន ដូចជាថាតើមានរោគសញ្ញាថ្មីបន្តជាង៣ខែក្រោយឆ្លងដែរឬទេ — ជាការធ្វើអង្កេតដោយខ្លួនឯង មិនមែនការត្រួតពិនិត្យគ្លីនិកដោយគ្រូពេទ្យ ឬការដកចេញរោគវិនិច្ឆ័យជំនួសដូចនិយមន័យ WHO ទេ។
វិធីទី២៖ និយមន័យករណីគ្លីនិកតឹងរ៉ឹង
ការសិក្សាកូហ័រ ឬគ្លីនិកឯកទេស ភាគច្រើនអនុវត្តតាមនិយមន័យ WHO/CDC ដោយផ្ទៀងផ្ទាត់ថារោគសញ្ញាមិនអាចពន្យល់ដោយជំងឺផ្សេង — ត្រូវការធនធានច្រើនជាង ដូច្នេះទំហំគំរូជាទូទៅតូចជាង ប៉ុន្តែភាពជាក់លាក់ខ្ពស់ជាង។
វិធីទី៣៖ ការពិនិត្យឡើងវិញជាប្រព័ន្ធ
វិធីទីបីប្រមូលផលលទ្ធផលពីការសិក្សារាប់រយ ដែលនីមួយៗប្រើនិយមន័យ រយៈពេលតាមដាន និងក្រុមប្រជាជនខុសគ្នា រួចផ្តល់ជាចន្លោះលេខទូលំទូលាយ។ ការសិក្សាមួយចំនួនប្រៀបធៀបជាមួយក្រុមត្រួតពិនិត្យមិនធ្លាប់ឆ្លងកូវីដ-១៩ ដើម្បីវាស់អត្រាមូលដ្ឋាន (base rate) នៃរោគសញ្ញាទូទៅដូចអស់កម្លាំង ដែលកើតមានក្នុងចំណោមប្រជាជនទូទៅដែរ — ចាំបាច់ដើម្បីកុំឲ្យបញ្ចូលរោគសញ្ញាធម្មតាទាំងអស់ជា Long COVID ដោយមិនប្រៀបធៀប។
- និយមន័យទូលំទូលាយ (រោគសញ្ញាណាមួយបន្តលើស៤សប្តាហ៍) តែងឲ្យលេខខ្ពស់ជាងនិយមន័យតឹងរ៉ឹង — មិនមែនភាពខុសគ្នានៃទំហំជំងឺពិតប្រាកដទេ
- កំហុសទូទៅ៖ យកលេខពីការសិក្សាពីរដែលប្រើនិយមន័យខុសគ្នាមកប្រៀបធៀបផ្ទាល់ គ្មានការកែសម្រួល — កំហុសវិធីសាស្ត្រទូទៅបំផុតមួយក្នុងការរាយការណ៍ Long COVID

០៣ប្រេវ៉ាឡង់ពី CDC, UK ONS, eClinicalMedicine
តាមការវិភាគរបស់ KFF ទៅលើទិន្នន័យ Household Pulse Survey របស់ CDC គិតត្រឹមមីនា ២០២៤ ប្រមាណ៧% នៃប្រជាជនពេញវ័យអាមេរិកទាំងអស់ (ប្រមាណ១៧លាននាក់) រាយការណ៍ថាកំពុងមាន Long COVID ខណៈប្រមាណ៣ក្នុងចំណោម១០នាក់ (៣០%) នៃអ្នកធ្លាប់ឆ្លងកូវីដ-១៩ រាយការណ៍ថាធ្លាប់មាននៅចំណុចណាមួយ។ អត្រា “កំពុងមាន” រក្សាស្ថេរភាពគួរសមចាប់ពីចុងឆ្នាំ២០២២ — គម្លាតធំរវាង៣០%ធៀបនឹង៧% បង្ហាញថា អ្នកជាច្រើនជាសះស្បើយឡើងវិញតាមពេលវេលា មិនមែនរាល់គ្នាបន្តជាអចិន្ត្រៃយ៍ទេ។
នៅចក្រភពអង់គ្លេស ការិយាល័យស្ថិតិជាតិចក្រភពអង់គ្លេស (ONS) ធ្លាប់ដំណើរការការស្ទង់មតិដែលរាយការណ៍ថា គិតត្រឹមថ្ងៃទី៥ មីនា ២០២៣ ប្រមាណ១,៩លាននាក់ (២,៩%) រាយការណ៍ដោយខ្លួនឯងថាកំពុងមាន Long COVID — ៦៩% (១,៣លាននាក់) មានរោគសញ្ញាបន្តលើស១ឆ្នាំ ៤១% (៧៦២.០០០នាក់) បន្តលើស២ឆ្នាំ។ ការស្ទង់មតិនេះផ្អាកជាផ្លូវការចុងមិថុនា ២០២៣ ក្រោយរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសផ្លាស់ប្តូរទៅគោលនយោបាយ “រស់នៅជាមួយកូវីដ-១៩”។
ការពិនិត្យឡើងវិញជាប្រព័ន្ធធំបំផុតមួយ បោះពុម្ពដោយ O’Mahoney, Khunti និងសហការីក្នុងទស្សនាវដ្តី eClinicalMedicine (បណ្តាញ The Lancet) មករា ២០២៣ ប្រមូលទិន្នន័យពី១៩៤ការសិក្សា អ្នកចូលរួម៧៣៥.០០៦នាក់ រកឃើញថា យ៉ាងហោចណាស់៤៥% នៃអ្នករួចរស់ពីកូវីដ-១៩ (មិនថាធ្លាប់សម្រាកមន្ទីរពេទ្យឬអត់) បន្តមានរោគសញ្ញាមិនទាន់ជាសះស្បើយយ៉ាងតិចមួយប្រភេទ នៅមធ្យម១២៦ថ្ងៃក្រោយឆ្លង — អស់កម្លាំងជារោគសញ្ញាទូទៅបំផុត (២៨,៤%អ្នកសម្រាកមន្ទីរពេទ្យ ៣៤,៨%អ្នកមិនសម្រាក)។
| CDC Household Pulse (សហរដ្ឋអាមេរិក) | ~៧% កំពុងមាន (~១៧លាននាក់) · ~៣០% ធ្លាប់មាន · មីនា ២០២៤ |
| ONS (ចក្រភពអង់គ្លេស) | ២,៩% កំពុងមាន (១,៩លាននាក់) · ៥ មីនា ២០២៣ · ស្ទង់មតិផ្អាកមិថុនា ២០២៣ |
| eClinicalMedicine (ការពិនិត្យឡើងវិញ) | ≥៤៥% មានរោគសញ្ញាណាមួយនៅមធ្យម១២៦ថ្ងៃក្រោយឆ្លង · ១៩៤ការសិក្សា/៧៣៥.០០៦នាក់ |
០៤ហេតុអ្វីលេខប្រេវ៉ាឡង់ខុសគ្នាដល់ម្ល៉េះ
គម្លាតរវាង២,៩% ៧% និង៤៥% មិនមែនមកពីភាពខុសគ្នានៃទំហំជំងឺពិតប្រាកដក្នុងប្រជាជននីមួយៗទេ ប៉ុន្តែភាគច្រើនមកពីកត្តាវិធីសាស្ត្របួនប្រភេទ។
កត្តាទី១៖ កម្រិតតឹងរ៉ឹងនៃនិយមន័យ
“រោគសញ្ញាណាមួយមិនទាន់ជាសះស្បើយ” (eClinicalMedicine) រួមទាំងករណីស្រាល ខុសពី “ស្ថានភាពប៉ះពាល់ដល់មុខងារប្រចាំថ្ងៃគួរឲ្យកត់សម្គាល់ ឆ្លងកាត់ការដកចេញរោគវិនិច្ឆ័យជំនួស” (និយមន័យតឹងរ៉ឹងជាង)។
កត្តាទី២៖ “កំពុងមាន” ធៀបនឹង “ធ្លាប់មាន”
ការស្ទង់មតិដូច CDC/ONS វាស់ “កំពុងមាននៅពេលស្ទង់មតិ” ដែលអាចជាច្រើនឆ្នាំក្រោយឆ្លង — ខណៈ eClinicalMedicine វាស់នៅមធ្យម៤ខែក្រោយឆ្លងតែម្តង។ ដោយសារអ្នកជំងឺជាច្រើនជាសះស្បើយតាមពេលវេលា ការវាស់ “កំពុងមាន” នៅចំណុចក្រោយៗ តែងឲ្យលេខទាបជាង។
កត្តាទី៣៖ សម្រាកមន្ទីរពេទ្យ ធៀបនឹងមិនសម្រាក
អ្នកជំងឺសម្រាកមន្ទីរពេទ្យមានហានិភ័យខ្ពស់ជាង ដូច្នេះការសិក្សាណាដែលប្រមូលគំរូភាគច្រើនពីមន្ទីរពេទ្យ (ជាទូទៅពីរលកឆ្លងដំបូងមុនមានវ៉ាក់សាំង) នឹងបានលេខខ្ពស់ជាងការស្ទង់មតិកម្រិតប្រជាជនទូទៅ។
កត្តាទី៤៖ សម័យកាល — មុន ធៀបនឹងក្រោយវ៉ាក់សាំង/Omicron
ការសិក្សាដែលបានលេខខ្ពស់បំផុត ភាគច្រើនប្រមូលទិន្នន័យតាំងពីរលកឆ្លង២០២០-២០២១ មុនមានវ៉ាក់សាំង ឬភាពស៊ាំពីការឆ្លងពីមុន (ជាមួយផ្នែក J ខាងក្រោមអំពីទំនាក់ទំនងវ៉ាក់សាំង) — ការប្រៀបធៀបលេខពីសម័យខុសគ្នា ដោយមិនគិតកម្រិតភាពស៊ាំរបស់ប្រជាជននៅពេលឆ្លង ក៏ជាកំហុសវិធីសាស្ត្រមួយទៀតដែលការសិក្សាតាមសារព័ត៌មានច្រើនតែធ្វេសប្រហែស។
០៥យន្តការទី១៖ ការបន្តស្ថិតនៅនៃវីរុសក្នុងជាលិកា (Viral Persistence)
ចាប់ពីទីនេះ អត្ថបទនឹងពិនិត្យសម្មតិកម្មយន្តការជីវសាស្ត្របួនប្រភេទ ដែលកំពុងស្រាវជ្រាវសកម្មបំផុតបច្ចុប្បន្ន។ តាមការសង្ខេបរបស់ Davis, McCorkell, Vogel និង Topol ក្នុងទស្សនាវដ្តី Nature Reviews Microbiology មករា ២០២៣ — “ទំនងជាមានមូលហេតុច្រើនប្រភេទត្រួតគ្នា” មិនមែនតែមួយឡើយ។ សូមអានផ្នែក E ដល់ H ដោយចងចាំចំណុចនេះ៖ គ្មានយន្តការណាមួយបញ្ជាក់ជាមូលហេតុស្នូលចុងក្រោយ ហើយអាចកើតឡើងច្រើនប្រភេទក្នុងអ្នកជំងឺម្នាក់។
យន្តការទីមួយ ជាសម្មតិកម្មថា បំណែកសារធាតុវីរុស ឬវីរុសកម្រិតទាបដែលបន្តមេតាបូលីស អាចបន្តស្ថិតនៅក្នុងជាលិកាខ្លះ យូរក្រោយការឆ្លងស្រួចស្រាវបានបញ្ចប់ ដែលអាចជម្រុញការរលាករ៉ាំរ៉ៃ។ ភស្តុតាងសំខាន់មួយ មកពីការសិក្សាកាយវិច្ឆេទសាកសពដឹកនាំដោយ Chertow និងសហការីនៅ NIH បោះពុម្ពក្នុង Nature ធ្នូ ២០២២ ដែលពិនិត្យសាកសព៤៤ករណីស្លាប់ដោយកូវីដ-១៩ រកឃើញ ARN វីរុសបន្តរកឃើញក្នុងជាលិកាជាច្រើន — សាច់ដុំបេះដូង កូនកែងទឹករងៃ សរសៃប្រសាទ ភ្នែក និងស្ទើរតែគ្រប់តំបន់ខួរក្បាល — រហូតដល់២៣០ថ្ងៃក្រោយចាប់ផ្តើមរោគសញ្ញាក្នុងករណីមួយ។
ក៏ប៉ុន្តែ អ្នកនិពន្ធខ្លួនឯង បញ្ជាក់ថា “ថ្វីត្បិតងាយនឹងសន្និដ្ឋានថា ការរកឃើញគ្លីនិកនៅអ្នកជំងឺក្រោយកូវីដ-១៩ បណ្តាលមកពីការបន្តស្ថិតនៅនៃវីរុសក៏ដោយ ការសិក្សានេះមិនត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីឆ្លើយសំណួរនេះទេ”។ នេះជាចំណុចសំខាន់៖ ការសិក្សានេះពិនិត្យតែសាកសពករណីស្លាប់ធ្ងន់ធ្ងរ មិនមែនអ្នកជំងឺនៅរស់ទេ ហើយមិនអាចបញ្ជាក់ទំនាក់ទំនងមូលហេតុ-ផលបានទេ។ ការសិក្សាលើអ្នកជំងឺនៅរស់ ដូចជាការយកគំរូជាលិកាពោះវៀន បានរាយការណ៍អង់ទីហ្សែនវីរុសបន្តវត្តមានយូរជាងការឆ្លងធម្មតា ប៉ុន្តែជាការសិក្សាទំហំតូច និងជាភស្តុតាងកម្រិតដំបូង។
| សម្មតិកម្ម | បំណែកវីរុស ឬវីរុសកម្រិតទាបបន្តស្ថិតនៅជាលិការក្សាទុក ជម្រុញការរលាករ៉ាំរ៉ៃ |
| ភស្តុតាងសំខាន់ | Chertow et al., Nature ២០២២ — ARN វីរុសក្នុងជាលិកា៤៤សាកសព រហូតដល់២៣០ថ្ងៃ |
| កម្រិតភស្តុតាង | ការសិក្សាកាយវិច្ឆេទ — មិនមែនអ្នកជំងឺនៅរស់ មិនអាចបញ្ជាក់ទំនាក់ទំនងមូលហេតុបានទេ |
- អ្នកនិពន្ធការសិក្សាដើមខ្លួនឯង សង្កត់ធ្ងន់ថា ការសិក្សានេះមិនរចនាឡើងដើម្បីបញ្ជាក់ថា ការបន្តស្ថិតនៅនៃវីរុសបណ្តាលឲ្យកើត Long COVID ដោយផ្ទាល់ឡើយ — នៅជាសម្មតិកម្មកំពុងស្រាវជ្រាវ
០៦យន្តការទី២៖ ភាពមិនប្រក្រតីនៃប្រព័ន្ធភាពស៊ាំ (Immune Dysregulation)
យន្តការទីពីរផ្តោតលើលទ្ធភាពថា ប្រព័ន្ធភាពស៊ាំមិនត្រឡប់ធម្មតាវិញពេញលេញក្រោយការឆ្លងស្រួចស្រាវ។ ការសិក្សាដឹកនាំដោយ Klein និងសហការី (មន្ទីរពិសោធន៍ Iwasaki សាកលវិទ្យាល័យ Yale ជាផ្នែក RECOVER) បោះពុម្ពក្នុង Nature កញ្ញា ២០២៣ បានប្រៀបធៀបប្រព័ន្ធភាពស៊ាំរបស់អ្នកចូលរួម២៧៥នាក់ ចែកជាប្រាំក្រុម — អ្នកមាន Long COVID៩៩នាក់ អ្នកជាសះស្បើយធម្មតា៣៩នាក់ អ្នកមិនធ្លាប់ឆ្លង៤០នាក់ បូកអ្នកចូលរួមបន្ថែម៩០នាក់សម្រាប់ផ្ទៀងផ្ទាត់។
ការរកឃើញសំខាន់ៗ រួមមានកោសិកា monocyte ប្រភេទមិនធម្មតា កោសិកា B សកម្មខ្ពស់ជាង កោសិកា T ប្រភេទ CD4+ មានសញ្ញា “អស់កម្លាំង” ច្រើនជាង ការផលិត cytokine IL-2, IL-4, IL-6 ខ្ពស់ជាង និងអង់ទីករទាក់ទងវីរុស Epstein-Barr (EBV) ខ្ពស់ជាង — បង្ហាញលទ្ធភាពនៃការភ្ញាក់ដឹងខ្លួនឡើងវិញនៃវីរុសមុនកូវីដ-១៩ដែលកកកុញស្ងៀមក្នុងខ្លួន។ ការរកឃើញគួរឲ្យកត់សម្គាល់បំផុត គឺកម្រិតអរម៉ូន cortisol ទាបជាង ជាមួយការឆ្លើយតបហរម៉ូន ACTH ចុះខ្សោយ — បង្ហាញភាពមិនប្រក្រតីនៃអ័ក្ស hypothalamus-pituitary-adrenal បន្តរហូតដល់ជាងមួយឆ្នាំក្រោយឆ្លង។ ដោយប្រើ machine learning អ្នកស្រាវជ្រាវអាចញែកអ្នកមាន Long COVID បានត្រឹមត្រូវ៩៤% ដោយប្រើ cortisol galectin-1 អង់ទីករ EBV និងកោសិកាភាពស៊ាំមួយចំនួនជាសូចនាករ។
ចំណុចសំខាន់៖ ការសិក្សានេះកំណត់ “ស្នាមម្រាមភាពស៊ាំ” ខុសគ្នារវាងក្រុម — មិនទាន់ជាតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យប្រើក្នុងគ្លីនិកទូទៅបានភ្លាមទេ ហើយមិនបញ្ជាក់ថាភាពមិនប្រក្រតីភាពស៊ាំជាមូលហេតុតែមួយឡើយ — អាចកើតឡើងព្រមគ្នាជាមួយយន្តការនៅផ្នែក G-H។ ការសិក្សានេះក៏មិនទាក់ទងសុវត្ថិភាពវ៉ាក់សាំងកូវីដ-១៩ឡើយ — ជាការសិក្សាភាពស៊ាំក្រោយការឆ្លងវីរុសដោយផ្ទាល់ មិនមែនក្រោយចាក់វ៉ាក់សាំងទេ។
| ការសិក្សា | Klein et al., Nature ២០២៣ (Yale/RECOVER) — ២៧៥នាក់ ប្រាំក្រុមប្រៀបធៀប |
| រកឃើញសំខាន់ | Cortisol ទាប T-cell អស់កម្លាំង EBV ភ្ញាក់ដឹងខ្លួនឡើងវិញ |
| ភាពត្រឹមត្រូវក្បួនដោះស្រាយ | ៩៤% ក្នុងទិន្នន័យសិក្សា — មិនទាន់ជាតេស្តគ្លីនិកទូទៅ |

០៧យន្តការទី៣៖ ការកកឈាមខ្នាតតូច (Microclotting)
យន្តការទីបី ផ្តោតលើសរសៃឈាម និងប្រព័ន្ធកកឈាម។ ក្រុមស្រាវជ្រាវនាំមុខដោយ Pretorius និង Kruger នៅសាកលវិទ្យាល័យ Pretoria បានបោះពុម្ពការសិក្សាក្នុងទស្សនាវដ្តី Cardiovascular Diabetology កញ្ញា ២០២២ ដោយប្រៀបធៀបគំរូឈាមអ្នកមាន Long COVID៩៩នាក់ ជាមួយអ្នកមិនធ្លាប់ឆ្លង២៩នាក់ ដោយប្រើមីក្រូទស្សន៍ fluorescence (ជាមួយថ្នាំជ្រលក់ Thioflavin T ចាប់ជាក់ជាមួយសារធាតុ amyloid) និង proteomics ដើម្បីកំណត់សមាសធាតុនៃដុំកកឈាមខ្នាតតូចដែលហៅថា fibrin amyloid microclots — ធន់នឹងប្រព័ន្ធរំលាយកកឈាមធម្មតារបស់រាងកាយ។
ក្នុងដុំកកទាំងនេះ រកឃើញម៉ូលេគុលរលាកជាប់ចាប់ខាងក្នុងជាច្រើនប្រភេទ រួមមានប្រូតេអ៊ីន platelet factor 4 (PF4) កត្តា von Willebrand (VWF) និង alpha-2-antiplasmin ខ្ពស់ជាង ព្រមទាំងអូតូអង់ទីករជាប់ចាប់ខាងក្នុងផងដែរ។ អ្នកនិពន្ធស្នើថា ដុំកកទាំងនេះអាចស្ទះសរសៃឈាមតូចៗ កាត់បន្ថយការផ្លាស់ប្តូរអុកស៊ីសែន ជាហេតុនាំឲ្យកោសិកាខ្វះអុកស៊ីហ្សែន — អាចភ្ជាប់ជាមួយរោគសញ្ញាដែលអ្នកចូលរួមក្នុងការសិក្សានេះផ្ទាល់រាយការណ៍ ដូចជាអស់កម្លាំង (៧៤%) ភាពមិនច្បាស់ក្នុងការគិត (៧១%) និងធ្លាក់ទឹកចិត្ត/ថប់បារម្ភ (៣០%)។
សំខាន់ត្រូវកត់សម្គាល់៖ តួលេខខាងលើគឺពីអ្នកចូលរួមក្នុងការសិក្សានេះប៉ុណ្ណោះ មិនមែនអត្រាទូទៅសម្រាប់អ្នកមាន Long COVID ទាំងអស់ទេ ហើយវិធីសាស្ត្រ Thioflavin T ភាគច្រើនមកពីក្រុមស្រាវជ្រាវតែមួយ — ការផ្ទៀងផ្ទាត់ដោយឯករាជ្យពីមន្ទីរពិសោធន៍ផ្សេងទៀត នៅតែកំពុងដំណើរការ ហើយគ្មានតេស្តរកមីក្រូគ្លតត្រូវបានអនុម័តជាតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យស្តង់ដារនៅឡើយទេ។
| សម្មតិកម្ម | ដុំកកឈាមខ្នាតតូច ស្ទះសរសៃឈាមតូច កាត់បន្ថយអុកស៊ីហ្សែនកោសិកា |
| ភស្តុតាងសំខាន់ | Pretorius/Kruger et al., Cardiovascular Diabetology ២០២២ — ៩៩នាក់ធៀបនឹង២៩នាក់ |
| កម្រិតភស្តុតាង | ជាចម្បងពីក្រុមស្រាវជ្រាវតែមួយ — ការផ្ទៀងផ្ទាត់ឯករាជ្យកំពុងដំណើរការ |
០៨យន្តការទី៤៖ សរសៃប្រសាទ Vagus និងប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទស្វយ័ត
យន្តការទីបួន ផ្តោតលើប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទស្វយ័ត ដែលគ្រប់គ្រងចង្វាក់បេះដូង សម្ពាធឈាម ការរំលាយអាហារ និងសីតុណ្ហភាពដោយស្វ័យប្រវត្តិ — ជាពិសេសសរសៃប្រសាទ vagus ដែលជាផ្លូវទំនាក់ទំនងសំខាន់រវាងខួរក្បាល និងសរីរាង្គខាងក្នុង។ ការពិនិត្យឡើងវិញរបស់ Davis et al (ផ្នែក E) កត់សម្គាល់ភស្តុតាងអំពី “សញ្ញាមិនប្រក្រតីនៅ brainstem និង/ឬសរសៃប្រសាទ vagus” រួមជាមួយការថយចុះមេតាបូលីសនៅ brainstem។
ភស្តុតាងផ្ទាល់ជាក់លាក់មួយ មកពីការសិក្សា pilot cross-sectional study ដឹកនាំដោយ Lladós និងសហការី បោះពុម្ពក្នុង Clinical Microbiology and Infection ២០២៣ ដែលពិនិត្យរចនាសម្ព័ន្ធ និងមុខងារសរសៃប្រសាទ vagus ចំពោះអ្នកមានស្ថានភាពក្រោយកូវីដ-១៩ ប្រៀបធៀបនឹងក្រុមត្រួតពិនិត្យ។ អ្នកនិពន្ធខ្លួនឯងហៅការសិក្សានេះថាជា “pilot” — ទំហំគំរូតូច ភស្តុតាងកម្រិតដំបូងបំផុត — ប៉ុន្តែលទ្ធផលបង្ហាញសញ្ញាស៊ីសង្វាក់ជាមួយការពាក់ព័ន្ធសរសៃប្រសាទ vagus ក្នុងអ្នកជំងឺមួយចំនួនដែលមានរោគសញ្ញា dysautonomia ដូចជាចង្វាក់បេះដូងលោតលឿនពេលក្រោកឈរ វិលមុខ និងបញ្ហារំលាយអាហារ។
លំនាំគ្លីនិកនេះ ត្រូវបានគ្លីនិកព្យាបាល Long COVID ជាច្រើនកន្លែងរាយការណ៍ថាឃើញញឹកញាប់ ជាពិសេសរោគសញ្ញាស្រដៀង postural orthostatic tachycardia syndrome (POTS) ប៉ុន្តែយន្តការជីវសាស្ត្រពិតប្រាកដ — ថាតើមកពីការរលាកសរសៃប្រសាទ vagus ផ្ទាល់ ភាពមិនប្រក្រតីនៅ brainstem ឬជាលទ្ធផលបន្ទាប់បន្សំពីយន្តការនៅផ្នែក F-G — នៅតែជាសំណួរបើកចំហ ទាមទារការសិក្សាទំហំធំជាងដើម្បីបញ្ជាក់។
| សម្មតិកម្ម | ភាពមិនប្រក្រតីនៃសរសៃប្រសាទ vagus/ប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទស្វយ័ត |
| ភស្តុតាងសំខាន់ | Lladós et al., Clinical Microbiology and Infection ២០២៣ — ការសិក្សា pilot ទំហំតូច |
| កម្រិតភស្តុតាង | កម្រិតដំបូងបំផុត — យន្តការជីវសាស្ត្រពិតប្រាកដនៅមិនទាន់ច្បាស់ |

០៩ស្ថានភាពការស្រាវជ្រាវព្យាបាល៖ RECOVER Initiative
តាមរបាយការណ៍ចុងក្រោយបំផុតដែលអត្ថបទនេះមានលទ្ធភាពត្រួតពិនិត្យ គ្មានទីភ្នាក់ងារ FDA ឬអង្គភាពគ្រប់គ្រងឱសថធំៗផ្សេងទៀត បានអនុម័តឱសថណាមួយជាក់លាក់ចំពោះ Long COVID ដោយផ្ទាល់នៅឡើយទេ។ ការសិក្សាព្យាបាលបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនផ្តោតលើការសាកល្បងឱសថដែលមានស្រាប់រួច ដើម្បីធ្វើតេស្តលើសម្មតិកម្មយន្តការនីមួយៗនៅផ្នែក E-H។
កម្មវិធីធំបំផុតគឺ RECOVER Initiative របស់ NIH ដែលចាប់ផ្តើមចុះឈ្មោះអ្នកចូលរួមចាប់ពីកក្កដា ២០២៣។ RECOVER-VITAL ធ្វើតេស្តលើ Paxlovid (nirmatrelvir/ritonavir) កម្រិតរយៈពេលវែងជាងធម្មតា ដើម្បីធ្វើតេស្តផ្ទាល់លើសម្មតិកម្មការបន្តស្ថិតនៅនៃវីរុសនៅផ្នែក E។ RECOVER-NEURO ធ្វើតេស្តវិធីព្យាបាលបញ្ញាចំនួនបី — BrainHQ (ហ្វឹកហាត់ខួរក្បាលតាមអ៊ីនធឺណិត) PASC-Cognitive Recovery (គ្រប់គ្រងគោលដៅ) និងឧបករណ៍រំញោចខួរក្បាល tDCS។ កម្មវិធីបន្ថែម RECOVER-SLEEP និង RECOVER-AUTONOMIC កំពុងអភិវឌ្ឍ សម្រាប់ឱសថជំរុញភាពភ្ញាក់ដឹងខ្លួន វិធីព្យាបាលបញ្ហាដេក និងវិធីព្យាបាលភាពស៊ាំ/សរសៃឈាមបេះដូង។
| RECOVER-VITAL | Paxlovid កម្រិតរយៈពេលវែង — ធ្វើតេស្តសម្មតិកម្មការបន្តស្ថិតនៅនៃវីរុស |
| RECOVER-NEURO | BrainHQ, PASC-Cognitive Recovery, tDCS — សម្រាប់រោគសញ្ញាបញ្ញា |
| RECOVER-SLEEP/AUTONOMIC | កំពុងអភិវឌ្ឍ — ឱសថភ្ញាក់ដឹងខ្លួន វិធីព្យាបាលដេក/ភាពស៊ាំ |
| ស្ថានភាពអនុម័ត | គ្មានឱសថណាមួយអនុម័តជាក់លាក់ចំពោះ Long COVID ដោយ FDA |
១០វ៉ាក់សាំង និងហានិភ័យ Long COVID
សំណួរមួយទៀត គឺថាតើស្ថានភាពចាក់វ៉ាក់សាំងទាក់ទងនឹងហានិភ័យវិវត្តទៅជា Long COVID ក្រោយឆ្លងដែរឬទេ។ ការពិនិត្យឡើងវិញនិងការវិភាគទិន្នន័យរួមថ្មីបំផុតមួយ ដឹកនាំដោយ Green, Abduljawad និងសហការី បោះពុម្ពក្នុង Nature Communications វិច្ឆិកា ២០២៥ ប្រមូលទិន្នន័យពី៣១ការសិក្សាសង្កេត ក្នុងនោះ១១ការសិក្សាគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់វិភាគទិន្នន័យរួមចំពោះការឆ្លងសម័យ Omicron។ Odds ratio រួម៖ ចាក់វ៉ាក់សាំងណាមួយធៀបនឹងមិនចាក់ = ០,៧៧ ចាក់គ្រប់ដូសដំបូងធៀបនឹងមិនចាក់ = ០,៨១ ចាក់ដូសបន្ថែម (booster) ធៀបនឹងមិនចាក់ = ០,៧៤ — មានន័យថា ការចាក់វ៉ាក់សាំងពាក់ព័ន្ធនឹងហានិភ័យទាបជាងប្រមាណ១៩-២៦% ក្នុងការប្រៀបធៀបនីមួយៗ។
ក៏ប៉ុន្តែ អ្នកនិពន្ធវាយតម្លៃកម្រិតទំនុកចិត្តភស្តុតាងតាមប្រព័ន្ធ GRADE ថា “ទាបខ្លាំង” ដោយសារការសិក្សាទាំងអស់ជាការសិក្សាសង្កេត មិនមែន RCT ភាពមិនស៊ីសង្វាក់គ្នារវាងការសិក្សា និងភាពមិនផ្ទាល់នៃវិធីសាស្ត្រ។ អ្នកនិពន្ធសរសេរថា លទ្ធផលទាំងនេះ “គួរបកស្រាយដោយប្រុងប្រយ័ត្ន ដោយសារចំនួនការសិក្សាតិច និងគុណភាពភស្តុតាងទាប”។ គួរកត់សម្គាល់ថា អ្នកនិពន្ធឆ្លើយឆ្លងចម្បង ជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយក្រុមហ៊ុន BioNTech ដែលជាក្រុមហ៊ុនផលិតវ៉ាក់សាំងកូវីដ-១៩ — ជាចំណុចផលប្រយោជន៍ដែលគួរបង្ហាញច្បាស់ ថ្វីត្បិតការសិក្សានេះជាការពិនិត្យឡើងវិញនៃការសិក្សា៣១ដែលបោះពុម្ពដោយឯករាជ្យក៏ដោយ។
ទិសដៅនេះស្របគ្នាទូទៅជាមួយការពិនិត្យឡើងវិញឯករាជ្យផ្សេងទៀត — ឧទាហរណ៍ មជ្ឈមណ្ឌលបង្ការនិងគ្រប់គ្រងជំងឺអឺរ៉ុប (ECDC) ធ្លាប់រាយការណ៍ការប៉ាន់ស្មានប្រមាណ២៧%ថយចុះហានិភ័យ ចំពោះការចាក់វ៉ាក់សាំងគ្រប់ដូសមុនពេលឆ្លង ថ្វីត្បិតទំហំពិតប្រាកដប្រែប្រួលពីការសិក្សាមួយទៅមួយ អាស្រ័យលើប្រជាជនសិក្សា និងកម្រិតវ៉ាក់សាំង/ការឆ្លងខុសគ្នា។ សំខាន់ត្រូវយល់ច្បាស់៖ ទាំងនេះជាការសង្កេតឃើញទំនាក់ទំនង មិនមែនភស្តុតាងកម្រិតបញ្ជាក់មូលហេតុ-ផលដូចការសាកល្បងចៃដន្យទេ ហើយយន្តការពិតប្រាកដដែលពន្យល់ថាហេតុអ្វីវ៉ាក់សាំងអាចទាក់ទងនឹងហានិភ័យទាបជាង — ថាតើតាមរយៈកាត់បន្ថយភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃការឆ្លងស្រួចស្រាវ ឬតាមមធ្យោបាយភាពស៊ាំផ្សេងទៀត — នៅតែជាសំណួរបើកចំហផងដែរ។
| ការសិក្សា | Green, Abduljawad et al., Nature Communications វិច្ឆិកា ២០២៥ — ៣១ការសិក្សាសង្កេត |
| Odds ratio (ចាក់ណាមួយ) | ០,៧៧ — ប្រមាណ២៣%ថយចុះហានិភ័យ |
| កម្រិតទំនុកចិត្តភស្តុតាង (GRADE) | ទាបខ្លាំង — ការសិក្សាសង្កេតទាំងអស់ គ្មាន RCT |
១១ទស្សនវិស័យអនាគត
អ្វីដែលទំនងបំផុតនឹងផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពជាក់ស្តែងបំផុតនាពេលខាងមុខ គឺការផ្ទៀងផ្ទាត់ស្នាមម្រាមជីវសម្គាល់ (biomarker) ដូចក្រុមចង្អុលបង្ហាញ cortisol/galectin-1/EBV ពីការសិក្សា Klein et al (ផ្នែក F) ក្នុងកូហ័រធំជាងមុន — ប្រសិនបើជោគជ័យ អាចនាំទៅរកតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យគោលបំណងជាលើកដំបូង។ ស្របគ្នានេះ លទ្ធផលពេញលេញពី RECOVER-VITAL និង RECOVER-NEURO (ផ្នែក I) នឹងផ្តល់ចម្លើយផ្ទាល់ដំបូងថា តើការធ្វើតេស្តលើសម្មតិកម្មនីមួយៗ ពិតជានាំទៅរកអត្ថប្រយោជន៍ព្យាបាលជាក់ស្តែងដែរឬទេ។
ក៏ប៉ុន្តែ ចន្លោះខ្វះមួយសំខាន់ដែលអត្ថបទនេះលើកឡើងនៅផ្នែក C គឺហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស្ទង់មតិកម្រិតប្រជាជនកំពុងបន្ថយចុះ — ការផ្អាកការស្ទង់មតិ ONS ជាឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែងមួយ។ សរុបជារួម៖ ការស្រាវជ្រាវលើសម្មតិកម្មយន្តការជីវសាស្ត្រទាំងបួនប្រភេទកំពុងវិវត្តលឿន ប៉ុន្តែការបកប្រែជាតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យជាក់ស្តែង ឬឱសថព្យាបាលដែលបានបញ្ជាក់ជាផ្លូវការឆ្លងកាត់ការសាកល្បងគ្លីនិកពេញលេញ ទំនងជានៅត្រូវការពេលច្រើនឆ្នាំទៀត — ខណៈអ្នកឆ្លងកូវីដ-១៩ភាគច្រើនបំផុតនៅតែជាសះស្បើយក្នុងប៉ុន្មានសប្តាហ៍ ដោយគ្មានផលប៉ះពាល់រយៈពេលវែងឡើយ តាមទិន្នន័យទាំងអស់ក្នុងអត្ថបទនេះ។
១២សំណួរញឹកញាប់
តើ Long COVID ជាជំងឺឆ្លងពីមនុស្សម្នាក់ទៅមនុស្សម្នាក់ទៀតដែរឬទេ?
អត់ទេ — ជាផលវិបាករយៈពេលវែងក្រោយការឆ្លងវីរុស SARS-CoV-2 តែម្តង តាមនិយមន័យ WHO។ សូមមើលផ្នែក A។
តើហេតុអ្វីលេខប្រេវ៉ាឡង់ Long COVID តាមសារព័ត៌មានផ្សេងៗ ជួនកាលខុសគ្នាខ្លាំង?
ដោយសារនិយមន័យករណី និងវិធីសាស្ត្រវាស់វែងខុសគ្នា — ចន្លោះលេខ២,៩%ដល់៤៥%ក្នុងអត្ថបទនេះ សុទ្ធតែត្រឹមត្រូវ គ្រាន់តែឆ្លើយសំណួរផ្សេងគ្នា។ សូមមើលផ្នែក D។
តើយន្តការជីវសាស្ត្រណាបានបញ្ជាក់ថាជាមូលហេតុ Long COVID ជាផ្លូវការ?
មិនទាន់មានទេ — ទាំងបួនប្រភេទនៅផ្នែក E-H សុទ្ធតែជាសម្មតិកម្មកំពុងស្រាវជ្រាវសកម្ម ហើយអាចកើតឡើងព្រមគ្នាច្រើនប្រភេទ។
តើមានឱសថព្យាបាល Long COVID ណាមួយបានអនុម័តជាផ្លូវការហើយឬនៅ?
អត់ទេ — គ្មានឱសថណាមួយអនុម័តជាក់លាក់ចំពោះ Long COVID ដោយ FDA រហូតដល់របាយការណ៍ចុងក្រោយ ការសាកល្បងគ្លីនិកជាច្រើននៅតែកំពុងដំណើរការ។ សូមមើលផ្នែក I។
តើវ៉ាក់សាំងកូវីដ-១៩ការពារពី Long COVID ទាំងស្រុងដែរឬទេ?
អត់ទេ — ការសិក្សាសង្កេតបង្ហាញតែទំនាក់ទំនងជាមួយហានិភ័យទាបជាង មិនមែនកិច្ចការពារពេញលេញទេ ជាមួយភស្តុតាងកម្រិត “ទាបខ្លាំង”។ សូមមើលផ្នែក J។
តើអត្ថបទនេះជាការណែនាំធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យ ឬព្យាបាលដោយខ្លួនឯងដែរឬទេ?
អត់ទេ ដាច់ខាត — សូមពិគ្រោះជាមួយអ្នកជំនាញសុខភាពមានអាជ្ញាប័ណ្ណ សម្រាប់ការវាយតម្លៃ ឬសម្រេចចិត្តព្យាបាលផ្ទាល់ខ្លួនណាមួយ។
១៣ប្រភព
- WHO — Clinical Case Definition of Post COVID-19 Condition (6 October 2021)
- CDC/NCHS — Long COVID Household Pulse Survey
- KFF — How Common Is Long COVID?
- ONS — Prevalence of Ongoing Symptoms Following Coronavirus Infection (30 March 2023)
- ONS — Self-Reported Long COVID Symptoms, UK (Final Release, 10 July 2023)
- O’Mahoney, Khunti et al. — eClinicalMedicine (2023): Prevalence of Long Covid
- Davis et al. — Nature Reviews Microbiology (2023): Long COVID Mechanisms
- Chertow et al. — Nature (2022): SARS-CoV-2 Persistence at Autopsy
- Klein et al. — Nature (2023): Immune Profiling of Long COVID
- Kruger, Pretorius et al. — Cardiovascular Diabetology (2022): Fibrin Amyloid Microclots
- Lladós et al. — Clinical Microbiology and Infection (2023): Vagus Nerve Dysfunction (Pilot)
- NIH — RECOVER Initiative Launches Long COVID Clinical Trials
- Green, Abduljawad et al. — Nature Communications (2025): Vaccination and Long COVID
- CIDRAP — Vaccination Cuts Long COVID Risk 27%, ECDC Review Suggests
📷 រូបភាពក្នុងអត្ថបទនេះ មានប្រភព និងឥណទានម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៅក្រោមរូបភាពនីមួយៗ។ ចុចលើរូបភាព ដើម្បីមើលទំហំធំ។
✓ ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពស្នូល ១៤ ប្រភព
📚 សុខភាព និងវេជ្ជសាស្ត្រ · គួរដឹង Eksastra
អត្ថបទចំណេះដឹងស៊ីជម្រៅជាភាសាខ្មែរ ផ្អែកលើប្រភពដែលអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បាន។
សុខភាព និងវេជ្ជសាស្ត្រ ទាំងអស់ →ការកើនឡើងជំងឺភាពស៊ាំបំពានលើខ្លួនឯង៖ ហេតុអ្វី “សម្មតិកម្មអនាម័យ” នៅមិនទាន់មានចម្លើយចុងក្រោយ?កិច្ចព្រមព្រៀងជំងឺរាតត្បាតរបស់ WHO៖ ចងកាតព្វកិច្ចអ្វីខ្លះ ចំពោះប្រទេសដែលចូលហត្ថលេខា?វ៉ាក់សាំងមហារីកផ្ទាល់ខ្លួន៖ វេទិកា mRNA បន្ទាប់ពីវ៉ាក់សាំងកូវីដ-១៩ អះអាងអ្វី?របួសខួរក្បាល (TBI) និង CTE៖ អ្វីដែលការសិក្សាក្រោយមរណភាពបានបញ្ជាក់?