០១និយមន័យ៖ អង្គសាកសួរសាធារណៈជាអ្វី ហើយខុសពីតុលាការត្រង់ណា

អង្គសាកសួរសាធារណៈ (public inquiry) ឬហៅម្យ៉ាងទៀតថា គណៈកម្មការសាកសួរ (commission of inquiry) គឺជាអង្គភាពឯករាជ្យ បណ្តោះអាសន្ន ដែលរដ្ឋាភិបាលបង្កើតឡើងក្រោយព្រឹត្តិការណ៍ធំមួយ ដូចជាគ្រោះមហន្តរាយ អំពើពុករលួយទូលំទូលាយ ឬវិបត្តិសុវត្ថិភាពសាធារណៈ ដើម្បីស្វែងរកការពិតលម្អិត និងផ្តល់អនុសាសន៍ការពារកុំឲ្យកើតឡើងម្តងទៀត។ ចំណុចសំខាន់ដែលញែកវាចេញពីតុលាការធម្មតា គឺភារកិច្ចរបស់វា មិនមែនកាត់ក្តីនរណាមានទោស ឬសំណងអ្វីនោះទេ — អង្គសាកសួរជាឧបករណ៍ស្វែងរកការពិត (fact-finding) សុទ្ធសាធ ដែលអាចរកឃើញថាតើអង្គភាព ឬបុគ្គលណាមួយប្រព្រឹត្តខុស ប៉ុន្តែមិនមានអំណាចផ្តន្ទាទោសព្រហ្មទណ្ឌ ឬកាត់ឲ្យបង់សំណងផ្ទាល់ដូចតុលាការឡើយ។ លទ្ធផលការសាកសួរអាចនាំទៅរកការស៊ើបអង្កេតព្រហ្មទណ្ឌដោយប៉ូលិស ឬសាធារណៈព្រះរាជអាជ្ញាដាច់ដោយឡែកនៅពេលក្រោយ ប៉ុន្តែនោះជាដំណើរការផ្សេងទៀត។

ភាពខុសគ្នាដ៏ធំមួយទៀត គឺអំណាចបង្ខំភស្តុតាង។ ខណៈពេលអង្គការស៊ើបអង្កេតរដ្ឋបាលទូទៅ ឬសារព័ត៌មាន ត្រូវពឹងផ្អែកលើកិច្ចសហការស្ម័គ្រចិត្ត អង្គសាកសួរសាធារណៈតាមច្បាប់ (statutory inquiry) មានអំណាចស្របច្បាប់ក្នុងការ បង្ខំ ឲ្យសាក្សីមកផ្តល់សក្ខីកម្ម និងបង្ខំឲ្យអង្គភាពរដ្ឋ ឬឯកជនប្រគល់ឯកសារខាងក្នុងដែលធម្មតាមិនចេញផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈ — រួមទាំងអុីមែលផ្ទាល់ខ្លួន កំណត់ត្រាកិច្ចប្រជុំគណៈរដ្ឋមន្ត្រី និងឯកសារសម្ងាត់ខាងក្នុងក្រុមហ៊ុន។ អំណាចនេះស្រដៀងនឹងអំណាចរបស់តុលាការក្នុងការហៅសាក្សី ប៉ុន្តែត្រូវប្រើក្នុងគោលបំណងផ្សេង៖ ដើម្បីសរសេររបាយការណ៍សាធារណៈ មិនមែនកាត់សេចក្តីលើនរណាម្នាក់ជាក់លាក់ទេ។

ប្រព័ន្ធនេះមានប្រវត្តិខុសគ្នាតាមប្រទេស ប៉ុន្តែគោលការណ៍ស្នូលដូចគ្នា៖ អង់គ្លេសហៅថា “public inquiry” គ្រប់គ្រងដោយច្បាប់ Inquiries Act ២០០៥, អូស្ត្រាលី និងកាណាដាហៅថា “royal commission” ព្រោះកកើតចេញពីអំណាចប្រធានរដ្ឋ (រាជានិយម), អាហ្វ្រិកខាងត្បូងហៅថា “judicial commission of inquiry” ព្រោះតែងតែដឹកនាំដោយចៅក្រម, ចំណែកសហរដ្ឋអាមេរិកមិនមានប្រព័ន្ធតែមួយឯកភាព ភាគច្រើនប្រើគណៈកម្មការឯកទេសរបស់សភា (congressional select committee) ដែលមានអំណាចហៅសាក្សីស្រដៀងគ្នា។

រូបភាព៖ Wikimedia Commons (អាជ្ញាប័ណ្ណសាធារណៈ/CC) — ប្រើសម្រាប់គោលបំណងអប់រំ។

០២ដើមកំណើតច្បាប់អង់គ្លេស៖ ពី Tribunals of Inquiry Act ១៩២១ ដល់ Inquiries Act ២០០៥

ច្បាប់ដំបូងគេនៅអង់គ្លេសដែលផ្តល់អំណាចបង្ខំភស្តុតាងដល់អង្គសាកសួរ គឺ Tribunals of Inquiry (Evidence) Act ១៩២១ ដែលចេញក្រោយវិវាទនយោបាយធ្ងន់ធ្ងរជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១ តម្រូវឲ្យសភាបោះឆ្នោតយល់ព្រមជាមុនសិន មុននឹងបង្កើតអង្គសាកសួរណាមួយ។ ច្បាប់នេះប្រើប្រាស់អស់ជិត ៨ ទសវត្សរ៍ ប៉ុន្តែជួបបញ្ហាចោទប្រកាន់ធ្ងន់ធ្ងរមួយ៖ ថ្លៃដើមខ្ពស់ហួសហេតុ និងរយៈពេលយូរអន្លាយ។ ឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែងបំផុតគឺ Bloody Sunday Inquiry (ហៅម្យ៉ាងទៀតថា Saville Inquiry) ដែលស៊ើបអង្កេតការបាញ់សម្លាប់ជនស៊ីវិលនៅទីក្រុង Derry ប្រទេសអៀរឡង់ខាងជើង ឆ្នាំ ១៩៧២ — អង្គសាកសួរនេះចាប់ផ្តើមឆ្នាំ ១៩៩៨ ប៉ុន្តែមិនចេញរបាយការណ៍ចុងក្រោយរហូតដល់ឆ្នាំ ២០១០ ចំណាយពេលជាង ១២ ឆ្នាំ និងចំណាយថវិការហូតដល់ ២៧២.៥ លានផោន គិតជាតម្លៃប្រាក់ឆ្នាំ ២០២៤ — ក្លាយជាករណីជំរុញឲ្យរដ្ឋាភិបាលកែច្បាប់ថ្មីទាំងស្រុង។

លទ្ធផលគឺច្បាប់ Inquiries Act ២០០៥ ដែលបានជំនួសច្បាប់ចាស់ឆ្នាំ ១៩២១ ទាំងស្រុង។ ចំណុចផ្លាស់ប្តូរធំបំផុតគឺ អំណាចបង្កើតអង្គសាកសួរបានផ្ទេរពីសភា (ដែលត្រូវបោះឆ្នោត) មកជារបស់ រដ្ឋមន្ត្រី ដោយផ្ទាល់ — ធ្វើឲ្យការបង្កើតលឿនជាងមុន ប៉ុន្តែក៏បង្កការរិះគន់ថា រដ្ឋាភិបាលអាចគ្រប់គ្រងវិសាលភាព និងល្បឿននៃការសាកសួរដែលអាចប៉ះពាល់ខ្លួនឯងផ្ទាល់។ ច្បាប់ ២០០៥ ក៏បង្កើតគោលការណ៍ស្តង់ដារឯកភាពមួយសម្រាប់អង្គសាកសួរទាំងអស់ ជំនួសឲ្យត្រូវអនុម័តច្បាប់ដាច់ដោយឡែកម្តងៗសម្រាប់អង្គសាកសួរនីមួយៗ ដូចអតីតកាល។

០៣អំណាចច្បាប់៖ សេចក្តីជូនដំណឹងមាត្រា ២១ និងទោសមាត្រា ៣៥

ជំហានទីមួយក្នុងការបង្កើតអង្គសាកសួរតាមច្បាប់ ២០០៥ គឺ រដ្ឋមន្ត្រី ជាអ្នកសម្រេចថាតើត្រូវបង្កើតដែរឬអត់ ហើយជាអ្នកតែងតាំង ប្រធានអង្គសាកសួរ (chairman) ដែលភាគច្រើនជាចៅក្រមចូលនិវត្តន៍ ឬអតីតតុលាការជាន់ខ្ពស់ ដើម្បីធានាតុល្យភាព និងភាពគ្មានលម្អៀងនយោបាយ។ រដ្ឋមន្ត្រីក៏ជាអ្នកកំណត់ Terms of Reference (លក្ខខណ្ឌយោង) ដែលកំណត់ថាតើអង្គសាកសួរត្រូវឆ្លើយសំណួរអ្វីខ្លះ ព្រំដែនពេលវេលា និងព័ត៌មានប្រភេទណាដែលត្រូវប្រមូល។

ចំណុចដែលធ្វើឲ្យអង្គសាកសួរតាមច្បាប់ខុសពីអង្គសាកសួរធម្មតា (non-statutory inquiry) គឺមាត្រា ២១ (section ២១ notice) — ប្រធានអង្គសាកសួរអាចចេញលិខិតជូនដំណឹងផ្លូវការទៅបុគ្គល ឬអង្គភាពណាមួយ បង្ខំឲ្យ៖ (១) មកបង្ហាញខ្លួន និងផ្តល់សក្ខីកម្មផ្ទាល់មាត់ ក្រោមសម្បថ (២) ផ្តល់ព័ត៌មាន ឬឯកសារជាលាយលក្ខណ៍អក្សរណាមួយ ឬ (៣) ផ្តល់ជំនួយផ្សេងទៀតដែលអង្គសាកសួរឃើញថាចាំបាច់។ អង្គសាកសួរធម្មតាដែលមិនកកើតចេញពីច្បាប់នេះ គ្មានអំណាចនេះទេ — ត្រូវពឹងផ្អែកលើកិច្ចសហការស្ម័គ្រចិត្តទាំងស្រុង ដូចករណី Iraq Inquiry (Chilcot) ដែលនឹងលើកយកមកពិភាក្សានៅផ្នែក G។

ច្បាប់នេះក៏មានចំណុចដែលរងការរិះគន់ខ្លាំង — មាត្រា ១៩ ផ្តល់អំណាចដល់រដ្ឋមន្ត្រី ឬប្រធានអង្គសាកសួរខ្លួនឯង ក្នុងការចេញ “restriction notice” (លិខិតកម្រិតការចូលរួម) ដើម្បីរឹតបន្តឹងសាធារណជន ឬសារព័ត៌មានពីការចូលមើលភស្តុតាងខ្លះ ដោយហេតុផលសន្តិសុខជាតិ ឬការការពារឯកជនភាព។ អង្គការសិទ្ធិមនុស្ស Amnesty International និងសមាគមមេធាវី Law Society ធ្លាប់រិះគន់ថា អំណាចនេះអាចត្រូវប្រើដើម្បីរារាំង ឬធ្វើឲ្យអង្គសាកសួរខ្សោយចេស្តាលើកិច្ចត្រួតពិនិត្យរដ្ឋាភិបាលខ្លួនឯង — ជាហេតុផលដែលក្រុមគ្រួសារជនរងគ្រោះមួយចំនួន ដូចជាគ្រួសាររបស់មេធាវីអៀរឡង់ខាងជើង Pat Finucane បដិសេធមិនចូលរួមសហការជាមួយអង្គសាកសួរខ្លះ។

រូបភាព៖ Wikimedia Commons (អាជ្ញាប័ណ្ណសាធារណៈ/CC) — ប្រើសម្រាប់គោលបំណងអប់រំ។

០៤ដំណើរការជាក់ស្តែង៖ ប្រធាន Terms of Reference និងតម្លៃចំណាយ

អង្គសាកសួរធំៗសម័យទំនើប ជាធម្មតាដំណើរការជាដំណាក់កាល៖

1. តែងតាំងប្រធាន — រដ្ឋមន្ត្រីជ្រើសរើសអតីតចៅក្រម ឬអ្នកជំនាញឯករាជ្យ; ជួនកាលមានក្រុមប្រឹក្សា (panel) ជំនួយប្រធានចម្បង ជាពិសេសក្នុងករណីមានចំណេះដឹងបច្ចេកទេសពាក់ព័ន្ធ។
2. កំណត់ Terms of Reference — កំណត់សំណួរស្នូល; អង្គសាកសួរថ្មីៗដូចជា COVID-19 Inquiry ធ្លាប់ពិគ្រោះមតិជាមួយក្រុមគ្រួសារជនរងគ្រោះជាមុនសិន មុននឹងចេញលក្ខខណ្ឌចុងក្រោយ ដែលធ្វើឲ្យលក្ខខណ្ឌយកពេលយូរ និងលម្អិតជាងមុន។
3. ដំណាក់កាលបើកសវនាការជាសាធារណៈ — សាក្សីម្នាក់ៗឡើងផ្តល់សក្ខីកម្មចំពោះមុខសាធារណជន និងសារព័ត៌មាន; “core participants” (ភាគីស្នូល) ត្រូវបានកំណត់ជាបុគ្គល ឬអង្គភាពដែលរងផលប៉ះពាល់ផ្ទាល់ ផ្តល់សិទ្ធិឲ្យមានមេធាវីតំណាង និងសួរសាក្សីតាមរយៈក្រុមមេធាវីអង្គសាកសួរ។
4. ចងក្រងរបាយការណ៍ចុងក្រោយ — ប្រធានសរសេររបាយការណ៍ដោយឯករាជ្យ ដោយគ្មានការចូលរួមកែសម្រួលពីរដ្ឋាភិបាល ហើយជាធម្មតារដ្ឋាភិបាលត្រូវឆ្លើយតបជាផ្លូវការចំពោះអនុសាសន៍នីមួយៗ ក្នុងរយៈពេលកំណត់។

ចំណាយសរុបគឺមានទំហំធំណាស់។ យោងតាមការសិក្សារបស់ Institute for Government ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៩០ ដល់ ២០២៤ អង់គ្លេសបានចំណាយយ៉ាងហោចណាស់ ១,៥ ប៊ីលានផោន លើអង្គសាកសួរដែលបានបញ្ចប់ហើយ ដោយថ្លៃចំណាយផ្នែកមេធាវី និងតំណាងច្បាប់ (legal costs) មានសមាមាត្រប្រមាណ ៣៦% នៃចំណាយសរុប — ចំណុចនេះជាមូលហេតុចម្បងមួយ ដែលអង្គសាកសួរតាមច្បាប់ជាធម្មតាចំណាយពេលយូរ និងចំណាយថវិកាច្រើនជាងអង្គសាកសួរធម្មតា ជាមធ្យមប្រហែលទ្វេដងតាមការសិក្សាដដែល។

០៥ករណីសិក្សា Grenfell Tower Inquiry (២០១៧-២០២៤)

យប់ថ្ងៃទី ១៤ មិថុនា ២០១៧ អគារខ្ពស់លំនៅដ្ឋានសាធារណៈ Grenfell Tower ក្នុងតំបន់ West London បានឆេះឆាបយ៉ាងលឿន ធ្វើឲ្យមានអ្នកស្លាប់ ៧២ នាក់ — ជាអគ្គីភ័យស្នាក់នៅសាហាវបំផុតនៅចក្រភពអង់គ្លេស ក្នុងរយៈពេលជាង ១ សតវត្សរ៍។ នាយករដ្ឋមន្ត្រី Theresa May បានប្រកាសបង្កើតអង្គសាកសួរតាមច្បាប់ភ្លាមៗ ដឹកនាំដោយអតីតចៅក្រមតុលាការឧទ្ធរណ៍ Sir Martin Moore-Bick។

អង្គសាកសួរបែងចែកជា ២ ដំណាក់៖ របាយការណ៍ដំណាក់កាលទី ១ (២០១៩) ផ្តោតលើប្រតិកម្មរបស់ក្រុមពន្លត់អគ្គីភ័យយប់នោះ ខណៈរបាយការណ៍ចុងក្រោយដំណាក់កាលទី ២ ចេញផ្សាយថ្ងៃទី ៤ កញ្ញា ២០២៤ — ចំណាយពេលសរុប ៧ ឆ្នាំ។ លទ្ធផលចោទប្រកាន់ធ្ងន់ធ្ងរខ្លាំង៖ ការស្លាប់ទាំង ៧២ នាក់ គឺជា “លទ្ធផលនៃភាពមិនសមត្ថភាព ភាពមិនស្មោះត្រង់ និងលោភលន់” ដែលកកកូនអស់ជាច្រើនទសវត្សរ៍ ដោយចោទប្រកាន់រដ្ឋាភិបាលកណ្តាល ក្រុមហ៊ុនផលិត ក្រុមហ៊ុនសាងសង់ និងអាជ្ញាធរមូលដ្ឋានទាំងអស់រួមគ្នា។

អាជ្ញាធរមូលដ្ឋាន Royal Borough of Kensington and Chelsea (RBKC) និងអង្គភាពគ្រប់គ្រងអចលនទ្រព្យ (Tenant Management Organisation) ក៏ត្រូវរិះគន់ថា មិនយកចិត្តទុកដាក់ចំពោះការត្អូញត្អែររបស់អ្នកជួលអំពីសុវត្ថិភាព រហូតដល់ថ្ងៃឆេះ ខណៈរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលត្រូវចោទប្រកាន់ថា មិនបានចាត់វិធានការតឹងរឹងបន្ថែម ក្រោយអគ្គីភ័យ Lakanal House ឆ្នាំ ២០០៩ ដែលធ្លាប់លើកឡើងហានិភ័យស្រដៀងគ្នា។ បន្ទាប់ពីរបាយការណ៍ចេញផ្សាយ ក្រុមហ៊ុនសំណង់ចម្បង Rydon, Kingspan និង Arconic បានប្រឈមហានិភ័យត្រូវហាមឃាត់ពីការចូលរួមកិច្ចសន្យារដ្ឋ (debarment) ខណៈចំណាយសរុបពាក់ព័ន្ធនឹងអគ្គីភ័យនេះ — រួមទាំងការជួសជុលអគារគ្របដណ្តប់ដទៃទៀត — ជិតដល់ ១,២ ប៊ីលានផោន។

រូបភាព៖ Wikimedia Commons (អាជ្ញាប័ណ្ណសាធារណៈ/CC) — ប្រើសម្រាប់គោលបំណងអប់រំ។

០៦ករណីសិក្សា Infected Blood Inquiry

ក្នុងចន្លោះទសវត្សរ៍ ១៩៧០ ដល់ ១៩៩០ ជិត ៣០.០០០ នាក់ នៅចក្រភពអង់គ្លេស — ភាគច្រើនជាអ្នកជម្ងឺ hemophilia — ត្រូវឆ្លងមេរោគ HIV និងជំងឺថ្លើមប្រភេទ C តាមរយៈផលិតផលឈាម (blood products ដូចជា Factor VIII) ដែលទទួលការព្យាបាលពីប្រព័ន្ធសុខាភិបាលរដ្ឋ NHS។ បន្ទាប់ពីអ្នករងគ្រោះតស៊ូទាមទារយុត្តិធម៌អស់ជាច្រើនទសវត្សរ៍ នាយករដ្ឋមន្ត្រី Theresa May បានប្រកាសបង្កើតអង្គសាកសួរតាមច្បាប់ក្នុងឆ្នាំ ២០១៧ ដឹកនាំដោយចៅក្រមចូលនិវត្តន៍ Sir Brian Langstaff។

របាយការណ៍ចុងក្រោយចេញផ្សាយថ្ងៃទី ២០ ឧសភា ២០២៤ រកឃើញថា ការឆ្លងជំងឺនេះមិនមែនជាគ្រោះថ្នាក់ចៃដន្យទេ — វាជាលទ្ធផលនៃភាពរាំងស្ទះជាប្រព័ន្ធ ការបំផ្លាញឯកសារដោយចេតនា និងការប៉ុនប៉ងលាក់បាំង ឬកាត់បន្ថយកម្រិតធ្ងន់ធ្ងររបស់វិបត្តិដដែលៗ ពីរដ្ឋាភិបាល និងអាជ្ញាធរសុខាភិបាល — របាយការណ៍ប្រើពាក្យ “cover-up” (លាក់បាំង) ម្តងហើយម្តងទៀត។ តាមការប៉ាន់ស្មានសាធារណៈ អ្នករងគ្រោះជាង ៣.០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់រួចទៅហើយ ដោយសារវិបត្តិនេះ។

០៧ករណីសិក្សា Iraq Inquiry (Chilcot) ២០០៩-២០១៦

ខុសពី Grenfell និង Infected Blood ដែលជាអង្គសាកសួរតាមច្បាប់ (statutory), Iraq Inquiry (ហៅតាមឈ្មោះប្រធាន Sir John Chilcot) ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាអង្គសាកសួរ មិនតាមច្បាប់ (non-statutory) ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី Gordon Brown ក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ ដើម្បីត្រួតពិនិត្យការសម្រេចចិត្តរបស់អង់គ្លេសចូលរួមសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ ២០០៣។ ដោយសារគ្មានអំណាចមាត្រា ២១ ដូចអង្គសាកសួរតាមច្បាប់ អង្គសាកសួរនេះត្រូវចរចាដោយផ្ទាល់ជាមួយអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី Tony Blair និងលេខាធិការគណៈរដ្ឋមន្ត្រី ដើម្បីទទួលបានសិទ្ធិចូលមើលទំនាក់ទំនងឯកជនរវាង Blair និងប្រធានាធិបតីអាមេរិក George W. Bush — ដំណើរការចរចានេះខ្លួនឯងចំណាយពេលច្រើនឆ្នាំ។

អង្គសាកសួរនេះចំណាយពេលស្ទើរ ៧ ឆ្នាំ មុននឹងចេញរបាយការណ៍ចុងក្រោយថ្ងៃទី ៦ កក្កដា ២០១៦ ចំណាយថវិកាប្រមាណ ១៣ លានផោន ហើយផលិតរបាយការណ៍វែងបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអង់គ្លេស — ប្រមាណ ២,៦ លានពាក្យ វែងជាងគម្ពីរបុរាណណាមួយ។ លទ្ធផលចម្បង៖ អង់គ្លេសបានចូលរួមសង្គ្រាមមុននឹងផ្លូវសន្តិវិធីទាំងអស់ត្រូវផ្តាច់ចេញអស់ ព័ត៌មានចារកម្មអំពីអាវុធមហាប្រល័យ (WMD) ត្រូវបានបង្ហាញដោយភាពប្រាកដប្រជាហួសហេតុលើសពីអ្វីដែលភស្តុតាងពិតគាំទ្រ ហើយផែនការសម្រាប់រយៈពេលក្រោយឈ្នះសង្គ្រាមមិនគ្រប់គ្រាន់ទាំងស្រុង។

ករណីនេះក្លាយជាឧទាហរណ៍ស្តង់ដារ ក្នុងការជជែកគ្នាថា ហេតុអ្វីអំណាចបង្ខំមាត្រា ២១ សំខាន់៖ ដោយសារគ្មានអំណាចនោះ អង្គសាកសួរត្រូវពឹងផ្អែកលើឆន្ទៈសហការរបស់អ្នកពាក់ព័ន្ធខ្លួនឯង ធ្វើឲ្យដំណើរការយឺតយ៉ាវជាងធម្មតា ហើយចោទសួរជានិច្ចថា តើភស្តុតាងទាំងអស់ត្រូវបានលាតត្រដាងគ្រប់ជ្រុងជ្រោយឬអត់។

០៨ម៉ូដែលអូស្ត្រាលី៖ Royal Commissions Act ១៩០២

អូស្ត្រាលីមានប្រព័ន្ធស្រដៀងគ្នា ប៉ុន្តែចាស់ជាងអង់គ្លេសទៅទៀត៖ Royal Commissions Act ១៩០២ ផ្តល់អំណាចដល់ Royal Commission សហព័ន្ធក្នុងការហៅសាក្សី ដាក់ក្រោមសម្បថ និងបង្ខំប្រគល់ឯកសារ — ស្រដៀងអំណាចមាត្រា ២១ របស់អង់គ្លេស។ ចំណុចខុសពីអង់គ្លេសយ៉ាងច្បាស់ គឺល្បឿន៖ ករណីជាច្រើននៅអូស្ត្រាលីបញ្ចប់លឿនជាងអង់គ្លេសយ៉ាងសំខាន់ ដោយសារ Terms of Reference ជាធម្មតាតូចចង្អៀត និងកំណត់ពេលកំណត់តឹងរឹងតាំងពីដើម។

របាយការណ៍ Robodebt (ចេញផ្សាយថ្ងៃទី ៧ កក្កដា ២០២៣) មានប្រវែងជិត ១.០០០ ទំព័រ ក្នុង ៣ ភាគ រកឃើញថា គម្រោងនេះត្រូវបានរចនាឡើង “ដោយគ្មានការគិតគូរពីច្បាប់សន្តិសុខសង្គមទាល់តែសោះ” ហើយវិធីសាស្ត្រគណនាចំណូលមធ្យម “មិនយុត្តិធម៌ខ្លាំង ព្រោះចាត់ទុកមនុស្សជាច្រើនដូចជាបទល្មើសករ ទោះបីជាពួកគេគ្មានកំហុសអ្វីក៏ដោយ”។ ចំណុចពិសេសមួយ គឺរបាយការណ៍មានផ្នែកសម្ងាត់ (sealed section) ដែលបញ្ជូនអនុសាសន៍ចោទប្រកាន់ព្រហ្មទណ្ឌ និងរដ្ឋប្បវេណីទៅភ្នាក់ងារជាតិប្រឆាំងអំពើពុករលួយ (National Anti-Corruption Commission), ប៉ូលិសសហព័ន្ធ (AFP) និងគណៈកម្មការមន្ត្រីរាជការសាធារណៈ — ដោយបញ្ជាក់ឈ្មោះមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ចំនួន ១៦ រូបផ្ទាល់សម្រាប់ការស៊ើបអង្កេតបន្ថែម រួមទាំងអតីតរដ្ឋមន្ត្រី Scott Morrison, Stuart Robert និង Alan Tudge ព្រមទាំងអតីតលេខាធិការក្រសួង Kathryn Campbell។

រូបភាព៖ Wikimedia Commons (អាជ្ញាប័ណ្ណសាធារណៈ/CC) — ប្រើសម្រាប់គោលបំណងអប់រំ។

០៩ម៉ូដែលអាហ្វ្រិកខាងត្បូង៖ គណៈកម្មការ Zondo

ករណីធំបំផុតមួយនៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូង គឺ Judicial Commission of Inquiry into Allegations of State Capture (ហៅខ្លីថា Zondo Commission) ដែលគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍ត្រង់ថា ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងខែមករា ២០១៨ ដោយប្រធានាធិបតី Jacob Zuma ខ្លួនឯង — តាមអនុសាសន៍របស់អ្នកសំណុំរឿងសាធារណៈ (Public Protector) Thuli Madonsela ក្នុងរបាយការណ៍ “State of Capture” ឆ្នាំ ២០១៦។ ប្រធានដឹកនាំគឺអនុប្រធានចៅក្រមកំពូល Raymond Zondo ដែលបានតែងតាំងដោយប្រធានចៅក្រមកំពូល Mogoeng Mogoeng។

អង្គសាកសួរនេះដំណើរការចាប់ពីខែសីហា ២០១៨ ដល់ខែមិថុនា ២០២២ — ជិត ៤ ឆ្នាំ ក្រោយពីទទួលការពន្យារពេលពីតុលាការចំនួន ៨ លើក ដោយចំណាយថវិកាប្រមាណ ១ ប៊ីលានរង់ (ប្រមាណ ៦៦ លានដុល្លារអាមេរិក)។ អង្គសាកសួរបានស្តាប់សាក្សីលើសពី ៣០០ នាក់ និងប្រមូលឯកសារភស្តុតាងជាង ១៥៩.០០០ ទំព័រ — ជាកម្រិតធំធេងបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអង្គសាកសួរពិភពលោក។

ចំណុចគួរកត់សម្គាល់មួយ គឺទោះបីជា Zuma ខ្លួនឯងបានប្រឈមនឹងការជាប់ពន្ធនាគារ ១៥ខែ ក្នុងខែមិថុនា ២០២១ ចំពោះបទមិនគោរពដីកាតុលាការ (បដិសេធមិនចូលមកផ្តល់សក្ខីកម្មបន្ថែម) ក៏ដោយ ការចាប់ផ្តើមចោទប្រកាន់ព្រហ្មទណ្ឌជាក់ស្តែងចំពោះមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ភាគច្រើន នៅតែយឺតយ៉ាវខ្លាំង រហូតដល់ឆ្នាំ ២០២៥ អ្នកតាមដានច្រើននាក់នៅតែសួរថា តើអនុសាសន៍ភាគច្រើនរបស់ Zondo ត្រូវបានអនុវត្តជាក់ស្តែងកម្រិតណា — បង្ហាញពីដែនកំណត់ចម្បងបំផុតនៃឧបករណ៍នេះ៖ អង្គសាកសួរអាចរកឃើញការពិត ប៉ុន្តែមិនអាចធានាថាការពិតនោះនាំទៅរកយុត្តិធម៌ជាក់ស្តែងបានទេ។

រូបភាព៖ Wikimedia Commons (អាជ្ញាប័ណ្ណសាធារណៈ/CC) — ប្រើសម្រាប់គោលបំណងអប់រំ។

១០ការវាយតម្លៃ៖ គុណសម្បត្តិ គុណវិបត្តិ និងកន្លែងសមស្រប

អង្គសាកសួរសាធារណៈមានចំណុចខ្លាំងច្បាស់លាស់៖ អំណាចបង្ខំសាក្សី និងឯកសារ ធ្វើឲ្យវាអាចលាតត្រដាងព័ត៌មានដែលរដ្ឋាភិបាលមិនចង់ចែកចាយដោយស្ម័គ្រចិត្ត; ដំណើរការជាសាធារណៈ (public hearings) ជួយស្តារជំនឿទុកចិត្តរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ក្នុងកម្រិតដែលការស៊ើបអង្កេតខាងក្នុងរបស់ភ្នាក់ងាររដ្ឋខ្លួនឯងធ្វើមិនកើត; ហើយវាអាចផលិតអនុសាសន៍ជាប្រព័ន្ធធំទូលាយ ដែលមិនកំណត់ត្រឹមតែក្តីរដ្ឋប្បវេណីមួយៗដូចតុលាការធម្មតា។

ប៉ុន្តែគុណវិបត្តិក៏ធំមិនចាញ់គ្នាដែរ។ ទីមួយ ថ្លៃដើម និងរយៈពេល — ជាមធ្យមលើសពី ៣ ឆ្នាំ ចំណាយសរុបលើសពី ១,៥ ប៊ីលានផោននៅអង់គ្លេសក្នុងរយៈពេលជាង ៣ ទសវត្សរ៍ ដូចបានលើកឡើងនៅផ្នែក D។ ទីពីរ ការគ្រប់គ្រងពីអំណាចប្រតិបត្តិ — ដោយសារជាធម្មតារដ្ឋមន្ត្រី ឬប្រធានាធិបតីជាអ្នកសម្រេចថាតើត្រូវបង្កើតដែរឬអត់ កំណត់លក្ខខណ្ឌយោង និងអាចចេញលិខិតកម្រិតការចូលរួម ការគ្រប់គ្រងនេះអាចប្រើដើម្បីការពារខ្លួនឯង ជាជាងបើកចំហឲ្យស្វែងរកការពិតដោយសេរីទាំងស្រុង។ ទីបី — លទ្ធផលមិនចងកាតព្វកិច្ច (non-binding) ជាធម្មតា គ្មានអំណាចផ្តន្ទាទោស ឬធានាថារាជរដ្ឋាភិបាលនឹងអនុវត្តអនុសាសន៍ណាមួយ — ដូចករណីអាហ្វ្រិកខាងត្បូងបានបង្ហាញ។

ភាពខុសគ្នារវាងអង្គសាកសួរសាធារណៈ និងស្ថាប័ន អ្នកសំណុំរឿងរដ្ឋ (ombudsman) ដែលអត្ថបទមុននេះធ្លាប់ពិភាក្សា គឺជាចំណុចសំខាន់ក្នុងការយល់ពីប្រព័ន្ធទទួលខុសត្រូវជាសាធារណៈទាំងមូល៖ អ្នកសំណុំរឿងរដ្ឋធ្វើការជាស្ថាប័នអចិន្ត្រៃយ៍ ទទួលបណ្តឹងឯកជនម្នាក់ៗជាប្រចាំ ដោយគ្មានអំណាចបង្ខំដូចអង្គសាកសួរតាមច្បាប់ទេ ចំណែកអង្គសាកសួរសាធារណៈជាឧបករណ៍ពិសេស បណ្តោះអាសន្ន ដែលកកើតឡើងលុះត្រាតែមានវិបត្តិ ឬគ្រោះមហន្តរាយថ្នាក់ជាតិកម្រិតធ្ងន់ធ្ងរណាមួយប៉ុណ្ណោះ។ ប្រព័ន្ធទទួលខុសត្រូវល្អ ជាធម្មតាត្រូវការឧបករណ៍ទាំងពីរប្រភេទនេះស្របគ្នា — ព្រមទាំងតុលាការរដ្ឋបាល និងភ្នាក់ងារប្រឆាំងអំពើពុករលួយឯករាជ្យទៀតផង។

សរុបមក អង្គសាកសួរសាធារណៈមិនមែនជាដំណោះស្រាយឥតខ្ចោះនោះទេ — វាចំណាយពេលយូរ ចំណាយថវិកាច្រើន ហើយស្ថិតនៅក្រោមហានិភ័យនៃការគ្រប់គ្រងនយោបាយជានិច្ច។ ប៉ុន្តែក្នុងករណីធំៗដូច Grenfell, Infected Blood និង Zondo Commission បានបង្ហាញ វាជាឧបករណ៍តែមួយគត់ដែលអាចបង្ខំឲ្យស្ថាប័នដ៏មានអំណាចបំផុត ត្រូវសម្តែងឯកសារខាងក្នុងចំពោះមុខសាធារណជនទាំងមូល — ជាដំណើរការដែលគ្មានឧបករណ៍ផ្សេងអាចធ្វើជំនួសបានពេញលេញ។

១១សំណួរដែលសួរញឹកញាប់

១២ប្រភពយោង (Sources)

1. Inquiries Act ២០០៥ — អត្ថបទច្បាប់ពេញលេញ (legislation.gov.uk)
2. Inquiries Act ២០០៥ — មាត្រា ២១ (Powers of chairman to require production of evidence etc.)
3. Inquiries Act ២០០៥ — មាត្រា ៣៥ (Offences)
4. Institute for Government — Public inquiries (explainer, ថ្លៃចំណាយ និងរយៈពេលមធ្យម)
5. House of Commons Library — Public inquiries (research briefing SN06410)
6. Grenfell Tower Inquiry — គេហទំព័រផ្លូវការ
7. Al Jazeera — Grenfell Tower Inquiry final report (៤ កញ្ញា ២០២៤)
8. Infected Blood Inquiry — គេហទំព័រផ្លូវការ
9. House of Commons Library — Infected Blood Inquiry: compensation (CBP-10099)
10. Iraq Inquiry (Chilcot) — គេហទំព័រផ្លូវការ (National Archives webarchive)
11. The Washington Post — Chilcot Inquiry: ៧ ឆ្នាំ ១៣ លានផោន និង ២,៦ លានពាក្យ
12. Royal Commissions Act ១៩០២ (អូស្ត្រាលី) — អត្ថបទច្បាប់
13. Wikipedia — Royal Commission into the Robodebt Scheme
14. Wikipedia — Royal Commission into Misconduct in the Banking, Superannuation and Financial Services Industry
15. Wikipedia — Zondo Commission (Judicial Commission of Inquiry into State Capture)
16. Wikipedia — Inquiries Act ២០០៥ (ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងការរិះគន់)

📷 រូបភាពក្នុងអត្ថបទនេះ មានប្រភព និងឥណទានម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៅក្រោមរូបភាពនីមួយៗ។ ចុចលើរូបភាព ដើម្បីមើលទំហំធំ។

✓ ត្រួតពិនិត្យផ្អែកលើអត្ថបទច្បាប់ផ្លូវការ របាយការណ៍អង្គសាកសួរផ្លូវការ និងសារព័ត៌មានជាភាសាអង់គ្លេស