ថ្ងៃនេះក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ · ១២ កញ្ញា — ថ្ងៃដែល Mae Jemison ក្លាយជាស្ត្រីជនជាតិអាហ្វ្រិក-អាមេរិកាំងដំបូងហោះទៅកាន់អវកាស
នៅព្រឹកថ្ងៃទី ១២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៩២ យានអវកាស Endeavour បានហោះចេញពីមជ្ឈមណ្ឌលអវកាសខេនណេឌី ដោយនាំយកវេជ្ជបណ្ឌិត និងវិស្វករ Mae Carol Jemison ចូលទៅក្នុងគន្លងផែនដី ធ្វើឲ្យនាងក្លាយជាស្ត្រីជនជាតិអាហ្វ្រិក-អាមេរិកាំងដំបូងគេដែលបានហោះទៅកាន់អវកាស។
សេចក្តីផ្តើម
អត្ថបទនេះនឹងនាំអ្នកអានត្រឡប់ទៅមើលផ្លូវជីវិតរបស់ Jemison ចាប់ពីការសិក្សានៅសាកលវិទ្យាល័យ Stanford តាំងពីអាយុ ១៦ឆ្នាំ រហូតដល់ការងារជាគ្រូពេទ្យក្នុងកម្មវិធីសន្តិភាព (Peace Corps) នៅទ្វីបអាហ្វ្រិក និងបេសកកម្ម STS-47 ដ៏ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ថ្ងៃទី ១២ ខែកញ្ញា ក៏ជាកន្លែងជួបគ្នារបស់ព្រឹត្តិការណ៍ធំៗជាច្រើនទៀតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក៖ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៤០ ក្មេងជំទង់បារាំងបួននាក់បានរកឃើញរូបគំនូរសរសេររូបភាពក្នុងរូងភ្នំ Lascaux ដែលមានអាយុជាង ១៥.០០០ ឆ្នាំ រីឯក្នុងឆ្នាំ ១៩៦២ ប្រធានាធិបតី John F. Kennedy បានថ្លែងសុន្ទរកថាដ៏ល្បីឈ្មោះ «We choose to go to the Moon» នៅសាកលវិទ្យាល័យ Rice។ អត្ថបទបានផ្ទៀងផ្ទាត់កាលបរិច្ឆេទ និងតួលេខទាំងអស់ជាមួយប្រភពស្ថាប័នយ៉ាងតិចពីរ ដូចជា NASA បណ្ណសារ Smithsonian បណ្ណាល័យ John F. Kennedy អង្គការ UNESCO និងសារពត៌មានប្រវត្តិសាស្ត្រដែលអាចទុកចិត្តបាន។ លើសពីនេះ អត្ថបទក៏បង្ហាញពីជីវប្រវត្តិសង្ខេបរបស់បុគ្គលសំខាន់ៗដែលកើត ឬស្លាប់ក្នុងថ្ងៃដដែល ចាប់ពីកីឡាករ Jesse Owens រហូតដល់មេដឹកនាំសិទ្ធិមនុស្ស Steve Biko។
០១ · រឿងសំខាន់នៃថ្ងៃរឿងសំខាន់នៃថ្ងៃ៖ ជើងហោះហើរ STS-47 និង Mae Jemison
Mae Carol Jemison កើតនៅថ្ងៃទី ១៧ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៥៦ ក្នុងទីក្រុង Decatur រដ្ឋ Alabama ហើយធំធាត់នៅទីក្រុង Chicago។ តាមរបាយការណ៍របស់ សព្វវចនាធិប្បាយ Britannica នាងបានចូលរៀននៅសាកលវិទ្យាល័យ Stanford តាំងពីអាយុត្រឹមតែ ១៦ឆ្នាំ ហើយបានបញ្ចប់ថ្នាក់បរិញ្ញាបត្រទាំងផ្នែកវិស្វកម្មគីមី និងផ្នែកសិក្សាអាហ្វ្រិក-អាមេរិកាំង មុននឹងទទួលបានសញ្ញាបត្រវេជ្ជបណ្ឌិតពីសាកលវិទ្យាល័យ Cornell។ តាមការពិពណ៌នារបស់ សារមន្ទីរជាតិអវកាស Smithsonian អស់រយៈពេលពីរឆ្នាំ នាងបានបម្រើការជាវេជ្ជបណ្ឌិតឲ្យកម្មវិធីសន្តិភាព (Peace Corps) របស់រដ្ឋាភិបាលអាមេរិកនៅប្រទេស Liberia និង Sierra Leone ដោយទទួលបន្ទុកសុខភាពសម្រាប់អ្នកស្ម័គ្រចិត្ត និងបុគ្គលិកស្ថានទូតអាមេរិកាំង ព្រមទាំងចូលរួមស្រាវជ្រាវលើវ៉ាក់សាំងជំងឺរលាកថ្លើមប្រភេទ B និងជំងឺវិលមុខឆ្កែឆ្កួត (rabies)។
មុនពេល Jemison ចូលកម្មវិធីអវកាស កម្មវិធីអវកាសអាមេរិកបានឆ្លងកាត់ចំណុចសំខាន់ពីរនៅឆ្នាំ ១៩៨៣៖ Sally Ride ក្លាយជាស្ត្រីអាមេរិកាំងដំបូងគេឡើងអវកាសតាមរយៈបេសកកម្ម STS-7 ចំណែក Guion Bluford វិញ ក្លាយជាបុរសជនជាតិអាហ្វ្រិក-អាមេរិកាំងដំបូងគេឡើងអវកាស។ ប៉ុន្តែពេលនោះ មិនទាន់មានស្ត្រីជនជាតិអាហ្វ្រិក-អាមេរិកាំងណាម្នាក់ធ្លាប់ហោះទៅអវកាសនៅឡើយទេ។ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៨៧ អង្គការ NASA បានជ្រើសរើស Jemison ជាមួយបេក្ខជនចំនួន ១៥នាក់ ក្នុងចំណោមអ្នកដាក់ពាក្យសុំជាង ២.០០០នាក់ ឲ្យចូលរួមក្នុងក្រុមអវកាសយានិកលេខ ១២ របស់ NASA — ជាជំហានដំបូងឆ្ពោះទៅរកបេសកកម្ម STS-47 ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩២។
ក្រោយពេលចូលរួម Jemison បានចំណាយពេលជាង៥ឆ្នាំ ហ្វឹកហាត់នៅមជ្ឈមណ្ឌលអវកាស Johnson ក្នុងទីក្រុង Houston រួមទាំងការសិក្សាប្រព័ន្ធវិស្វកម្មរបស់យានអវកាស ការហ្វឹកហាត់ក្នុងស្រះទឹកសម្រាប់ត្រៀមខ្លួនធ្វើសកម្មភាពក្រៅយាន និងការសិក្សាភាសាជប៉ុនកម្រិតមូលដ្ឋានសម្រាប់ធ្វើការជាមួយក្រុមអវកាសយានិកជប៉ុន។ នាងក៏ធ្លាប់បម្រើការជា «Capsule Communicator» (CAPCOM) ដែលជាសំឡេងទំនាក់ទំនងផ្ទាល់រវាងមជ្ឈមណ្ឌលបញ្ជាការនៅដីគោក និងអវកាសយានិកនៅលើអវកាស សម្រាប់បេសកកម្មមុនៗមួយចំនួន មុននឹងខ្លួនឯងត្រូវបានតែងតាំងជាផ្លូវការឲ្យចូលរួមក្នុងបេសកកម្ម STS-47 កាលពីខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៩០។ STS-47 ខ្លួនឯងគឺជាបេសកកម្មទី ៥០ របស់កម្មវិធីយានអវកាសអាមេរិក (Space Shuttle Program) និងជាការហោះលើកទី ២ របស់យាន Endeavour ដែលទើបចូលបម្រើការជំនួសយាន Challenger ដែលបានផ្ទុះកាលពីឆ្នាំ ១៩៨៦។ ចំណែក Mamoru Mohri ក៏ជាទំនាក់ទំនងធំមួយសម្រាប់ជប៉ុនផងដែរ ព្រោះកិច្ចព្រមព្រៀងសហប្រតិបត្តិការជាមួយ NASDA បានចំណាយពេលរៀបចំអស់ជាច្រើនឆ្នាំ មុននឹងក្លាយជាមូលដ្ឋានសម្រាប់កម្មវិធីអវកាសជប៉ុនជំនាន់ក្រោយ រួមទាំងការចូលរួមសាងសង់ម៉ូឌុលពិសោធន៍ Kibo នៅលើស្ថានីយអវកាសអន្តរជាតិនាពេលក្រោយ។
យាន Endeavour បានហោះឡើងកាលពីម៉ោង ១៤:២៣ (UTC) ថ្ងៃទី ១២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៩២ ពីមជ្ឈមណ្ឌលអវកាសខេនណេឌី ក្រុមហ្គាំង ៣៩-B រដ្ឋផ្លរីដា — តាមទិន្នន័យផ្លូវការពី Spacefacts.de។ លើយាន STS-47 មានអវកាសយានិកចំនួន ៧នាក់ ដឹកនាំដោយមេបញ្ជាការ Robert «Hoot» Gibson ជាមួយអ្នកបើកយន្ត Curtis Brown, អ្នកឯកទេស Mark Lee, Jerome Apt, Nancy Jan Davis, Mae Jemison និងអ្នកឯកទេសបន្ទុក Mamoru Mohri — អវកាសយានិកជនជាតិជប៉ុនដំបូងគេលើយានអវកាសអាមេរិកតាមកម្មវិធីរួមគ្នារវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងទីភ្នាក់ងារអវកាសជប៉ុន (NASDA) ក្រោមឈ្មោះបេសកកម្ម Spacelab-J។ Jemison បម្រើតួនាទីជា «អ្នកឯកទេសបេសកកម្មវិទ្យាសាស្ត្រ» (science mission specialist) ទទួលបន្ទុកពិសោធន៍ជីវសាស្ត្រនៅលើគ្រែពិសោធន៍ Spacelab រួមទាំងការសិក្សាការបាត់បង់ភាពក្រាស់ឆ្អឹងក្នុងសភាពគ្មានទម្ងន់ ការឆ្លើយតបនឹងជំងឺវិលមុខអវកាស និងការបង្កកំណើតកូនកង្កែបនៅក្នុងអវកាស។ លើសពីនេះ នាងបានយកទៅជាមួយទង់របស់អង្គការសាមគ្គីភាពអាហ្វ្រិក (OAU) បដារបស់សមាគម Alpha Kappa Alpha ព្រមទាំងលិខិតប្រកាសកិត្តិយសពីសាលារៀនសាធារណៈទីក្រុង Chicago និងសារមន្ទីរ DuSable Museum of African American History — តាមការបញ្ជាក់ពី Smithsonian។
ក្នុងចំណោមពិសោធន៍ ៤០ជាតិដែលអវកាសយានិកទាំង៧នាក់បានធ្វើលើគ្រែពិសោធន៍ Spacelab Jemison ទទួលបន្ទុកផ្ទាល់លើពិសោធន៍ស្តីពីការបាត់បង់ភាពក្រាស់ឆ្អឹង (bone cell research) ដែលជាបញ្ហាចម្បងមួយសម្រាប់ដំណើរអវកាសរយៈពេលវែងនាពេលអនាគត ព្រមទាំងសិក្សាមូលហេតុនៃជំងឺវិលមុខអវកាស (space adaptation syndrome) ដែលអវកាសយានិកភាគច្រើនជួបប្រទះក្នុងថ្ងៃដំបូងនៃការហោះ។ នាងក៏បានចូលរួមក្នុងពិសោធន៍អង្កេតការបង្កកំណើតកូនកង្កែបនៅក្នុងសភាពគ្មានទម្ងន់ ដែលជាមូលដ្ឋានវិទ្យាសាស្ត្រសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវពីក្រោយស្តីពីការបន្តពូជរបស់សត្វសំបូរជីវិតក្រៅផែនដី។
«ពេលខ្លះមនុស្សចង់ប្រាប់អ្នកឲ្យធ្វើ ឬឲ្យធ្វើជាមនុស្សបែបណាមួយ។ ពេលខ្លះមនុស្សចង់កម្រិតអ្នក ព្រោះការស្រមើលស្រមៃរបស់ពួកគេផ្ទាល់មានកម្រិត»។ — Mae Jemison ដកស្រង់ពី National Air and Space Museum
០២ · រឿងសំខាន់នៃថ្ងៃរឿងសំខាន់នៃថ្ងៃ (បន្ត)៖ ជីវិតបន្ទាប់ពីអវកាស
យាន Endeavour បានចុះចតយ៉ាងរលូននៅមជ្ឈមណ្ឌលអវកាសខេនណេឌី ថ្ងៃទី ២០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៩២ ក្រោយពេលធ្វើដំណើរអស់រយៈពេល ៧ថ្ងៃ ២២ម៉ោង និងបានវិលព័ទ្ធជុំវិញផែនដីចំនួន ១២៦ជុំ — តាមទិន្នន័យផ្លូវការពី Spacefacts.de។ គួរកត់សម្គាល់ថា បេសកកម្មនេះក៏ជាលើកទីមួយដែលគូស្វាមីភរិយាពិតប្រាកដ (Mark Lee និង Nancy Davis) ហោះទៅអវកាសជាមួយគ្នាផងដែរ។ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៩៣ Jemison បានលាលែងពី NASA ដើម្បីបង្កើតក្រុមហ៊ុនប្រឹក្សាបច្ចេកវិទ្យា Jemison Group និងមូលនិធិ Dorothy Jemison Foundation for Excellence ដាក់ឈ្មោះតាមម្តាយរបស់នាង — តាមរបាយការណ៍របស់ EBSCO Research Starters។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៤ មូលនិធិនេះបានចាប់ផ្តើមកម្មវិធីជំរុំវិទ្យាសាស្ត្រ The Earth We Share (TEWS) សម្រាប់យុវវ័យលើពិភពលោក។ Jemison ក៏បានបង្រៀនជាសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកបរិស្ថាននៅ Dartmouth College រវាងឆ្នាំ ១៩៩៥-២០០២ ហើយបានតំណាងជា Cornell University Andrew D. White Professor-at-Large រវាងឆ្នាំ ១៩៩៩-២០០៥។ ក្នុងឆ្នាំ ២០១២ Jemison និងមូលនិធិរបស់នាងបានឈ្នះការប្រកួតដឹកនាំគម្រោង 100 Year Starship ដែលជាគំនិតផ្តួចផ្តើមរួមគ្នារវាង NASA និង DARPA មានគោលដៅធ្វើឲ្យសមត្ថភាពធ្វើដំណើររបស់មនុស្សហួសពីប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ ក្លាយជាការពិតក្នុងរយៈពេល១០០ឆ្នាំខាងមុខ។ លើសពីតួនាទីវិទ្យាសាស្ត្រ Jemison ក៏បានក្លាយជាសំឡេងសាធារណៈម្នាក់ដែលនិយាយបើកចំហអំពីរបាំងជនជាតិសាសន៍ និងយេនឌ័រនៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា វិស្វកម្ម និងគណិតវិទ្យា (STEM) ដោយសង្កត់ធ្ងន់ថា ការតំណាងឲ្យបានចម្រុះមិនមែនគ្រាន់តែជាកិច្ចការសីលធម៌ប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងជាកត្តាចាំបាច់សម្រាប់គុណភាពរបស់វិទ្យាសាស្ត្រខ្លួនឯងផងដែរ។
| ខែមីនា ១៩៩៣ | Jemison លាលែងពី NASA បង្កើត Jemison Group និង Dorothy Jemison Foundation for Excellence |
| ១៩៩៣ | ចូលរួមសម្តែងជាភ្ញៀវក្នុងភាគខ្សែភាពយន្ត Star Trek: The Next Generation ភាគ «Second Chances» ក្នុងតួ Lt. Palmer ព្រមទាំងចូលក្នុងបញ្ជី National Women’s Hall of Fame |
| ១៩៩៤ | មូលនិធិ Jemison ចាប់ផ្តើមកម្មវិធីជំរុំវិទ្យាសាស្ត្រ The Earth We Share (TEWS) |
| ២០០៤ | Jemison ត្រូវបានដាក់ចូលក្នុង International Space Hall of Fame |
| ២០១២ | ដឹកនាំគម្រោង 100 Year Starship រួមគ្នារវាង NASA-DARPA |
| ២០២២ | Jessica Watkins ក្លាយជាស្ត្រីជនជាតិអាហ្វ្រិក-អាមេរិកាំងដំបូងគេចូលរួមបេសកកម្មរយៈពេលវែងលើស្ថានីយអវកាសអន្តរជាតិ ដោយលើកយក Jemison ជាគំរូ |
ម៉ោងហោះឡើងខាងលើ (14:23 UTC) ស្មើនឹងម៉ោង ១០:២៣ព្រឹក ម៉ោងតំបន់ខាងកើត (EDT) របស់សហរដ្ឋអាមេរិក — ប្រភពខ្លះសរសេរតាមម៉ោងតំបន់ (EDT) ដោយផ្ទាល់ ដូច្នេះលេខម៉ោងអាចមើលទៅខុសគ្នា ទោះជាសំដៅព្រឹត្តិការណ៍ដូចគ្នាក៏ដោយ។ ការពិពណ៌នា «ស្ត្រីជនជាតិអាហ្វ្រិក-អាមេរិកាំងដំបូង» សំដៅចំពោះជនជាតិសញ្ជាតិអាមេរិកាំងជាក់លាក់៖ Jemison មិនមែនជាស្ត្រីស្បែកខ្មៅដំបូងគេលើពិភពលោកទាំងមូលដែលឡើងអវកាសនោះទេ ព្រោះមុននេះក៏មិនធ្លាប់មានស្ត្រីជនជាតិណាមួយផ្សេងទៀតធ្វើដូច្នេះដែរ — ការឡើងអវកាសរបស់នាងជាទីមួយពិតប្រាកដទាំងសម្រាប់ស្ត្រី និងសម្រាប់ជនជាតិអាហ្វ្រិក-អាមេរិកាំង។ ចំនួនពិសោធន៍ជីវសាស្ត្រពិតប្រាកដលើបេសកកម្ម Spacelab-J ត្រូវបានរាយការណ៍ខុសគ្នាបន្តិចរវាងប្រភព (ចន្លោះពី៤០ទៅជាង៤០ជាតិផ្សេងទៀត) អាស្រ័យលើថាតើគិតរាប់តែពិសោធន៍របស់ NASA ឬរួមទាំងរបស់ទីភ្នាក់ងារជប៉ុន NASDA ចូលផងដែរ។ ចំណុចមួយទៀតដែលអ្នកអានគួរប្រុងប្រយ័ត្នគឺ កុំច្រឡំបេសកកម្ម STS-47 ជាមួយបេសកកម្មបញ្ជូនអវកាសយានិកអាមេរិកាំងស្បែកខ្មៅដំបូងគេ (Guion Bluford ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៣ លើបេសកកម្ម STS-8) ព្រោះទាំងពីរជាព្រឹត្តិការណ៍ដាច់ដោយឡែកគ្នា ដែលពេលខ្លះត្រូវបានលាយបញ្ចូលគ្នាដោយច្រឡំក្នុងអត្ថបទតាមអ៊ីនធឺណិតមួយចំនួន។
០៣ · រឿងទីពីរនៃថ្ងៃរឿងទីពីរនៃថ្ងៃ៖ ១៩៤០ — ការរកឃើញរូបគំនូរក្នុងរូងភ្នំ Lascaux
រសៀលថ្ងៃទី ១២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៤០ ក្នុងតំបន់ Dordogne ភាគនិរតីប្រទេសបារាំង យុវជនបួននាក់ — Marcel Ravidat (អាយុ ១៨ឆ្នាំ ម្ចាស់ឆ្កែ) Jacques Marsal, Georges Agnel និង Simon Coencas — កំពុងដើរលេងជិតភ្នំតូចមួយក្បែរទីក្រុង Montignac ពេលឆ្កែឈ្មោះ Robot របស់ Ravidat បានរត់បាត់ខ្លួនចូលទៅក្នុងរណ្តៅមួយ ដែលកើតឡើងក្រោយដើមឈើមួយដើមរលំដួល។ តាមការចុះផ្សាយរបស់ HISTORY.com ក្មេងទាំងបួននាក់បានតាមឆ្កែចូលទៅតាមរន្ធតូចចង្អៀត ហើយបានរកឃើញរូងភ្នំមួយពោរពេញទៅដោយរូបគំនូរបុរាណនៅលើជញ្ជាំង។
រូងភ្នំ Lascaux មានបន្ទប់ធំបំផុតមួយទទឹងប្រហែល ២០ម៉ែត្រ (៦៦ហ្វីត) និងខ្ពស់ជាង ៥ម៉ែត្រ (១៦ហ្វីត) ដែលមានគំនូរ និងគំនូសប្រហែល ៦០០រូបភាព បង្ហាញពីសត្វគោព្រៃ សេះ ក្តាន់ និងសត្វឆ្មាព្រៃ ព្រមទាំងស្នាមឆ្លាក់ជិត ១.៥០០បន្ថែមទៀត។ ការវិភាគកាលបរិច្ឆេទបង្ហាញថារូបភាពទាំងនេះមានអាយុចន្លោះពី ១៥.០០០ ទៅ ១៧.០០០ឆ្នាំ មកពីសម័យបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រចុងឧប្បរបុរាណថ្ម (Upper Paleolithic)។ បន្ទាប់ពីក្មេងទាំងបួនរាយការណ៍ការរកឃើញរបស់ខ្លួនទៅអាជ្ញាធរ អ្នកបុរាណវិទូជនជាតិបារាំង Henri Breuil បានចុះមកសិក្សា និងបញ្ជាក់ភាពត្រឹមត្រូវនៃការរកឃើញនេះភ្លាមៗ។
រូងភ្នំបានបើកទ្វារទទួលភ្ញៀវទេសចរជាផ្លូវការក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៨ ប៉ុន្តែត្រូវបិទជាអចិន្ត្រៃយ៍វិញក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៣ បន្ទាប់ពីអាកាសធាតុផ្ទៃក្នុងផ្លាស់ប្តូរដោយសារដង្ហើម និងកម្ដៅពន្លឺរបស់ភ្ញៀវទេសចរ បណ្តាលឲ្យកើតកម្រិតកាបូនឌីអុកស៊ីតខ្ពស់ ផ្សិត និងសារធាតុកាល់ស្យូមកកកុញលើផ្ទាំងគំនូរ។ ដើម្បីការពាររូបភាពដើម រដ្ឋាភិបាលបារាំងបានសាងសង់ច្បាប់ចម្លងទំហំពិត Lascaux II ក្បែរនោះក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៣ និងក្រោយមកសាងសង់មជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិសិល្បៈគំនូរជញ្ជាំង Lascaux IV ដែលបើកទ្វារឲ្យសាធារណជនចូលទស្សនាក្នុងឆ្នាំ ២០១៦។
អ្វីដែលធ្វើឲ្យ Lascaux ខុសពីរូងភ្នំបុរាណផ្សេងទៀត គឺជំនាញបច្ចេកទេសដ៏ស្មុគស្មាញរបស់អ្នកគូរ៖ ពួកគេបានលាយពណ៌ពីរ៉ែធម្មជាតិ (ដីលឿង ដីក្រហម និងធ្យូងសិលា) ហើយប្រើឆ្អឹងសត្វដែលមានប្រហោង ជា«ម៉ាស៊ីនបាញ់ពណ៌» បឺតពណ៌ចូល រួចផ្លុំចេញលើជញ្ជាំង ដើម្បីបង្កើតលក្ខណៈស្រអាប់ស្រទន់ និងជម្រៅដល់រូបសត្វ។ អ្នកបុរាណវិទូជឿថា ការគូររូបទាំងនេះប្រហែលជាមិនមែនគ្រាន់តែជាការតុបតែងសោភ័ណភាពទេ ប៉ុន្តែអាចទាក់ទងនឹងជំនឿខាងវិញ្ញាណ ឬប្រព័ន្ធកត់ត្រាតារាសាស្ត្រតាមរដូវកាលនៃសង្គមមនុស្សសម័យបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រផងដែរ។ ចំណុចគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍មួយទៀតគឺ ស្ទើរតែគ្មានរូបគំនូរមនុស្សពេញលេញនៅក្នុងរូងភ្នំនេះទេ — មានតែសត្វធំៗ ដូចជាគោព្រៃ សេះព្រៃ និងសត្វស្លាបប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានគូរដោយលម្អិត ខណៈរូបមនុស្សបង្ហាញត្រឹមតែជាគំនូសសាមញ្ញៗប៉ុណ្ណោះ ជាអាថ៌កំបាំងមួយដែលអ្នកជំនាញនៅតែសិក្សារហូតដល់សព្វថ្ងៃ។
០៤ · ព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងទៀតនៅថ្ងៃដដែលព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងទៀតនៅថ្ងៃ ១២ កញ្ញា
កាលបរិច្ឆេទខាងក្រោមទាំងអស់រាប់តាមប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរីយ៉ាន ដែលប្រទេសទាំងអស់ខាងក្រោមប្រើប្រាស់ជាផ្លូវការរួចហើយនៅពេលព្រឹត្តិការណ៍នីមួយៗកើតឡើង។ គួរកត់សម្គាល់ថា ថ្ងៃទី ១២ ខែកញ្ញា មានទំនោរទាក់ទាញព្រឹត្តិការណ៍ទាក់ទងនឹងអវកាសជាច្រើនលើកតាមប្រវត្តិសាស្ត្រ — ចាប់ពី Luna 2 ដល់សុន្ទរកថា Kennedy និងបេសកកម្ម STS-47។
ការឡោមព័ទ្ធក្រុងវីយែនត្រូវបានរំដោះ — កងទ័ពសម្ព័ន្ធភាពអឺរ៉ុប ដឹកនាំដោយស្តេចប៉ូឡូញ Jan III Sobieski បានវាយបក់ទ័ពអូតូម៉ង់ចេញពីទីក្រុងវីយែន បញ្ចប់ការឡោមព័ទ្ធរយៈពេលជិតពីរខែ និងជាចំណុចផ្លាស់ប្តូរធំក្នុងសង្គ្រាមអូតូម៉ង់-ហាប់ស្បួគ៍ ដែលប្រវត្តិវិទូជាច្រើនចាត់ទុកជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃការដកថយជាបណ្តើរៗនៃទឹកដីអូតូម៉ង់នៅអឺរ៉ុបកណ្តាល។
កវីនិពន្ធ Elizabeth Barrett និង Robert Browning រៀបការសម្ងាត់ — ទាំងពីរបានរៀបការនៅឯព្រះវិហារតូចមួយក្នុងទីក្រុងឡុងដ៍ដោយសម្ងាត់ពីឪពុករបស់ Elizabeth ដែលប្រឆាំងនឹងអាពាហ៍ពិពាហ៍របស់កូនស្រី មុននឹងគូស្វាមីភរិយាភៀសខ្លួនទៅរស់នៅទីក្រុង Florence ប្រទេសអ៊ីតាលី។
ការរកឃើញរូបគំនូរក្នុងរូងភ្នំ Lascaux — សូមមើលផ្នែក B។
John F. Kennedy រៀបការជាមួយ Jacqueline Bouvier — ព្រឹត្តិការណ៍អាពាហ៍ពិពាហ៍ធំមួយបានប្រព្រឹត្តទៅនៅព្រះវិហារ St. Mary’s ទីក្រុង Newport រដ្ឋ Rhode Island ដោយមានភ្ញៀវជាង៨០០នាក់ចូលរួមក្នុងពិធី និងជាង១.២០០នាក់ទៀតនៅឯពិធីជប់លៀងលើដីធ្លីជាប់មាត់សមុទ្រ Hammersmith Farm — តាមទិន្នន័យផ្លូវការពី JFK Library — ប្រាំពីរឆ្នាំមុននឹង Kennedy ក្លាយជាប្រធានាធិបតីអាមេរិក។
សហភាពសូវៀតបាញ់យានអវកាស Luna 2 — Luna 2 ក្លាយជាវត្ថុសាងសង់ដោយមនុស្សដំបូងគេដែលទៅដល់ព្រះច័ន្ទបានជោគជ័យ ដោយធ្លាក់ទៅលើផ្ទៃព្រះច័ន្ទថ្ងៃទី ១៤ ខែកញ្ញា ព្រមទាំងបញ្ជូនស្វ៊ែរដែកតូចមួយផ្ទុកសញ្ញាសហភាពសូវៀត។ ឧបករណ៍លើយានក៏បានរកឃើញថា ព្រះច័ន្ទគ្មានវាលម៉ាញេទិច ឬខ្សែក្រវ៉ាត់វិទ្យុសកម្មរបស់ខ្លួនឯងសំខាន់ដូចផែនដីទេ។
John F. Kennedy ថ្លែងសុន្ទរកថា «We choose to go to the Moon» — នៅសាលកីឡដ្ឋានសាកលវិទ្យាល័យ Rice ទីក្រុង Houston មុនហ្វូងមនុស្សប្រមាណ ៣៥.០០០នាក់ Kennedy បានប្រកាសគោលដៅបញ្ជូនមនុស្សទៅព្រះច័ន្ទក្នុងទសវត្សរ៍នោះ។
Mae Jemison ហោះទៅអវកាសលើក STS-47 — សូមមើលផ្នែក A។
០៥ · កើត និងស្លាប់នៅថ្ងៃនេះកើត និងស្លាប់នៅថ្ងៃនេះ
🌱 កើតនៅថ្ងៃ ១២ កញ្ញា
- ១៨៨០ H.L. Mencken — អ្នកសារព័ត៌មាន/អ្នកនិពន្ធអាមេរិកាំង
- ១៨៨៨ Maurice Chevalier — តារាចម្រៀង/សម្តែងបារាំង
- ១៩១៣ Jesse Owens — កីឡាករលោត-រត់ (មេដាយមាស៤ អូឡាំពិក ១៩៣៦)
- ១៩៤៤ Barry White — ចម្រៀងសូល/R&B អាមេរិកាំង
- ១៩៨០ Yao Ming — កីឡាករបាល់បោះចិន NBA
🕯️ ស្លាប់នៅថ្ងៃ ១២ កញ្ញា
- ១៩៧៧ Steve Biko — មេដឹកនាំចលនាមនសិការខ្មៅ អាហ្វ្រិកខាងត្បូង
- ១៩៧៧ Robert Lowell — កវីអាមេរិកាំង ជ័យលាភី Pulitzer
Steve Biko បានសហស្ថាបនាអង្គការនិស្សិត South African Students’ Organisation (SASO) ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៨ ហើយក្លាយជាប្រធានទីមួយក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៩ មុននឹងជួយបង្កើត Black People’s Convention ជាអង្គការឆ័ត្រនៃចលនាមនសិការខ្មៅ (Black Consciousness Movement) ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ — តាមទិន្នន័យរបស់ Britannica។ ថ្ងៃទី ១៨ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៧៧ គាត់ត្រូវបានចាប់ខ្លួននៅច្រកឆែកមួយក្បែរទីក្រុង Port Elizabeth ក្រោមច្បាប់ប្រឆាំងភេរវកម្មរបស់របប apartheid។ គាត់ស្លាប់ថ្ងៃទី ១២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៧៧ នៅទីក្រុង Pretoria ដោយសារឈាមហូរក្នុងខួរក្បាលធ្ងន់ធ្ងរ ក្រោយត្រូវដឹកជញ្ជូនចម្ងាយជាង ១.១០០គីឡូម៉ែត្រពីក្រុង Port Elizabeth ដល់ក្រុង Pretoria ក្នុងសភាពគ្មានសំលៀកបំពាក់ និងចងសង្កត់។ តាមការចងក្រងរបស់ South African History Online ការស្លាប់របស់គាត់ បូករួមនឹងការហាមឃាត់អង្គការមនសិការខ្មៅផ្សេងទៀតនៅចុងឆ្នាំ ១៩៧៧ បានជំរុញឲ្យក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិអនុម័តសេចក្តីសម្រេច ៤១៨ ថ្ងៃទី ៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៧៧ ដាក់ទណ្ឌកម្មហាមលក់អាវុធដល់រដ្ឋាភិបាល apartheid ជាកាតព្វកិច្ច — ជាលើកទីមួយដែលក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខប្រើអំណាចជំពូកទី ៧ នៃធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិប្រឆាំងនឹងប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងត្បូង។ ការស៊ើបអង្កេតដំបូងឆ្នាំ ១៩៧៧ បានផ្តល់សេចក្តីសន្និដ្ឋានថាគ្មាននរណាម្នាក់ត្រូវទទួលខុសត្រូវចំពោះការស្លាប់របស់គាត់ទេ ប៉ុន្តែក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៧ អតីតមន្ត្រីប៉ូលិសសន្តិសុខចំនួន៥នាក់បានសារភាពនៅចំពោះមុខគណៈកម្មការសច្ចៈ និងផ្សះផ្សា (TRC) ថាបានសម្លាប់ Biko ដោយផ្ទាល់ ប៉ុន្តែសំណើសុំលើកលែងទោសត្រូវបានច្រានចោលក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៩។ រឿងរបស់ Biko ត្រូវបានចងក្រងក្នុងសៀវភៅ «Biko» ឆ្នាំ ១៩៧៨ របស់អ្នកសារព័ត៌មាន Donald Woods និងខ្សែភាពយន្ត «Cry Freedom» ឆ្នាំ ១៩៨៧ ដឹកនាំដោយ Richard Attenborough។ ចំណែក Jesse Owens ដែលកើតនៅថ្ងៃដដែលក្នុងឆ្នាំ ១៩១៣ ក៏ធ្លាប់ជួបប្រទះការរើសអើងជាតិសាសន៍ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរនៅសម័យរបស់ខ្លួនផងដែរ ទោះមិនត្រូវបានលើកឡើងលម្អិតដូច Biko ក្នុងអត្ថបទនេះក៏ដោយ។
០៦ · ហេតុអ្វីនៅតែសំខាន់សព្វថ្ងៃហេតុអ្វីនៅតែសំខាន់សព្វថ្ងៃ
ជាង៣ទសវត្សរ៍ក្រោយ STS-47 ការឡើងអវកាសរបស់ស្ត្រី និងជនជាតិចម្រុះនៅតែជាកម្លាំងចលករសម្រាប់កម្មវិធីអវកាសរបស់ NASA។ ក្នុងឆ្នាំ ២០២៦ NASA បានបញ្ចប់បេសកកម្ម Artemis II ដោយជោគជ័យ — ការហោះជុំវិញព្រះច័ន្ទដោយមានមនុស្សដំបូងគេក្នុងរយៈពេលជាង ៥០ឆ្នាំ។ យាន Orion បានហោះឡើងថ្ងៃទី ១ ខែមេសា ឆ្នាំ ២០២៦ ជាមួយអវកាសយានិកបួននាក់ (Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch, Jeremy Hansen) ធ្វើដំណើរបានចម្ងាយសរុប ៦៩៥.០៨១ម៉ាយ ហួសពីកំណត់ត្រារបស់ Apollo 13 ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧០ មុននឹងចុះចតទឹកសមុទ្រថ្ងៃទី ១០ ខែមេសា — តាមរបាយការណ៍ផ្លូវការរបស់ NASA។ ក្នុងឱកាសប្រកាសក្រុមអវកាសយានិកនេះឆ្នាំ ២០២៣ Christina Koch និង Victor Glover ត្រូវបានប្រកាសជាស្ត្រី និងបុគ្គលស្បែកខ្មៅដំបូងគេដែលនឹងធ្វើដំណើរទៅជិតព្រះច័ន្ទ — បន្តខ្សែស្រឡាយផ្លូវដែល Jemison បានចាប់ផ្តើមតាំងពីឆ្នាំ ១៩៩២។ ចំណែក Jemison ខ្លួនឯង នៅតែបន្តជាសំឡេងឈានមុខផ្នែកគាំទ្រកុមារ-យុវវ័យអប់រំវិទ្យាសាស្ត្រ តាមរយៈគម្រោង 100 Year Starship ដែលនាងដឹកនាំតាំងពីឆ្នាំ ២០១២ (សូមមើលតារាងកាលបរិច្ឆេទបន្តបន្ទាប់ក្នុងផ្នែក A)។ NASA ខ្លួនឯងក៏បន្តពង្រីកកម្មវិធីជ្រើសរើសអវកាសយានិកឲ្យកាន់តែចម្រុះជាបន្តបន្ទាប់ ដោយពិចារណាលើប្រវត្តិការសិក្សា មិនត្រឹមតែផ្នែកយោធាឬអាកាសចរណ៍ដូចជំនាន់មុនប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងវេជ្ជសាស្ត្រ ជីវសាស្ត្រ និងភូគព្ភសាស្ត្រ ដូចផ្លូវដែល Jemison បានធ្វើជាគំរូតាំងពីដើមដំបូង។ ជាមួយផែនការបេសកកម្ម Artemis III ដែលមានគោលដៅចុះចតលើក្រឡាខាងត្បូងនៃព្រះច័ន្ទជាលើកដំបូង NASA បានប្រកាសយ៉ាងច្បាស់ថា ក្រុមអវកាសយានិកនឹងរួមមានស្ត្រី និងជនជាតិផ្សេងៗគ្នា ដោយបន្តទស្សនវិស័យដែល Jemison បានចាប់ផ្តើមតាំងពីឆ្នាំ ១៩៩២។
ជើងហោះហើររបស់ Jemison ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩២ បានផ្តល់គំរូជាក់ស្តែងដល់អវកាសយានិកជំនាន់ក្រោយ — រួមទាំង Christina Koch និង Victor Glover នៃបេសកកម្ម Artemis II ដែលកំពុងបំពេញភារកិច្ចត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ការចុះចតលើព្រះច័ន្ទឡើងវិញលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៧២។
ជ្រលងភ្នំ Vézère ដែលមានរូងភ្នំ Lascaux ត្រូវបានចុះបញ្ជីជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់ UNESCO ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៩ ដោយរួមមានទីតាំងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ១៤៧កន្លែង និងរូងភ្នំមានគំនូរ ២៥កន្លែង។ សព្វថ្ងៃ Lascaux IV ទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចររាប់សែននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ខណៈរូងភ្នំដើមនៅតែត្រូវបានតាមដានកម្តៅ សំណើម និងកម្រិតកាបូនឌីអុកស៊ីតដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របេតិកភណ្ឌជាបន្តបន្ទាប់។ ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវក៏បានប្រើប្រាស់បច្ចេកទេសស្កេនឌីជីថលបីវិមាត្រ (photogrammetry) ដើម្បីថតចម្លងលម្អិតគ្រប់សង់ទីម៉ែត្រនៃជញ្ជាំងគំនូរដើម ជាមធ្យោបាយអភិរក្សឯកសារកម្រនេះឲ្យបានគង់វង្សសម្រាប់ជំនាន់ក្រោយ ទោះបីជារូងភ្នំពិតត្រូវបិទជាអចិន្ត្រៃយ៍ក៏ដោយ។
០៧ · ដឹងឬទេ?ដឹងឬទេ?
អវកាសយានិកពិត ក្លាយជាតួសម្តែងក្នុង Star Trek។
Mae Jemison ជាអ្នកគាំទ្រខ្សែភាពយន្ត Star Trek តាំងពីក្មេង ហើយក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣ នាងបានក្លាយជាអវកាសយានិកពិតប្រាកដដំបូងគេដែលបានចូលរួមសម្តែងក្នុងភាគខ្សែភាពយន្តនេះ ក្នុងតួ Lieutenant Palmer ភាគ «Second Chances» នៃ Star Trek: The Next Generation — ដោយបានលើសមុខតារាសម្តែងឈ្មោះ William Shatner ខ្លួនឯង ក្នុងការក្លាយជាមនុស្សពិតដែលទៅដល់អវកាសមុនគេ។
ស្វ៊ែរតូចមួយ ដែលទៅដល់ព្រះច័ន្ទមុនមនុស្សប្រហែល១០ឆ្នាំ។
Luna 2 បានផ្ទុកស្វ៊ែរដែកតូចៗសញ្ញាសហភាពសូវៀត ព្រាយឲ្យខ្ចាត់ខ្ចាយលើផ្ទៃព្រះច័ន្ទ ហើយក្រោយមក លោក Nikita Khrushchev បានប្រគល់ច្បាប់ចម្លងស្វ៊ែរនេះជាអំណោយដល់ប្រធានាធិបតី Eisenhower ក្នុងឱកាសទស្សនកិច្ចនៅសហរដ្ឋអាមេរិកមិនយូរប៉ុន្មានក្រោយបេសកកម្មនេះ។
ប្រសិនបើគ្មានឆ្កែឈ្មោះ Robot…
រូងភ្នំ Lascaux ប្រហែលជានៅតែមិនត្រូវគេរកឃើញរហូតដល់សព្វថ្ងៃ ព្រោះក្មេងទាំងបួននាក់បានចូលទៅរកឃើញវាដោយសារតែឆ្កែរបស់ Marcel Ravidat រត់តាមចូលទៅក្នុងរន្ធតូចមួយ ដែលកើតឡើងដោយចៃដន្យក្រោយដើមឈើមួយដើមរលំដួលប៉ុណ្ណោះ។
ហេតុអ្វី Rice លេង Texas?
ក្នុងសុន្ទរកថារបស់លោក Kennedy គាត់បានសួរសំណួរដ៏ល្បីមួយថា «Why does Rice play Texas?» ដើម្បីពន្យល់ថាមនុស្សប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាលំបាកមិនមែនព្រោះវាងាយស្រួលទេ ប៉ុន្តែព្រោះវាពិបាក — ឃ្លាកំប្លែងនេះក្រោយមកបានក្លាយជាផ្នែកមួយដ៏ល្បីនៃប្រវត្តិការប្រកួតបាល់ទាត់រវាងសាកលវិទ្យាល័យ Rice និង Texas។
០៨ · សំណួរញឹកញាប់សំណួរញឹកញាប់
តើអ្វីទៅជាព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់បំផុតដែលកើតឡើងនៅថ្ងៃទី ១២ ខែកញ្ញា?
ថ្ងៃទី ១២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៩២ Mae Jemison បានក្លាយជាស្ត្រីជនជាតិអាហ្វ្រិក-អាមេរិកាំងដំបូងគេដែលហោះទៅអវកាស តាមរយៈបេសកកម្ម STS-47 លើយាន Endeavour។ សូមមើលផ្នែក A។
តើ Mae Jemison ជានរណា ហើយហេតុអ្វីនាងសំខាន់?
នាងជាវេជ្ជបណ្ឌិត វិស្វករ និងអតីតបុគ្គលិកកម្មវិធីសន្តិភាព (Peace Corps) ដែលចូលរួម NASA ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៧ ហើយក្លាយជាអ្នកឯកទេសបេសកកម្មវិទ្យាសាស្ត្រលើបេសកកម្មទី ៥០ របស់កម្មវិធីយានអវកាសអាមេរិក មុននឹងលាលែងក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣ ដើម្បីបន្តអាជីពក្នុងវិស័យអប់រំវិទ្យាសាស្ត្រ។ សូមមើលផ្នែក A។
តើហេតុអ្វីបានជារូងភ្នំ Lascaux មានសារៈសំខាន់ខ្លាំង?
រូងភ្នំនេះមានគំនូរ និងគំនូសសត្វជាង ២.០០០រូបភាព មានអាយុចន្លោះ ១៥.០០០ ទៅ ១៧.០០០ឆ្នាំ ជាភស្តុតាងកម្រមួយបង្ហាញពីសមត្ថភាពសិល្បៈរបស់មនុស្សសម័យបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ។ សូមមើលផ្នែក B។
តើមានព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រសំខាន់អ្វីទៀតកើតឡើងនៅថ្ងៃទី ១២ ខែកញ្ញា?
មានព្រឹត្តិការណ៍ចាប់ពីការបញ្ចប់ការឡោមព័ទ្ធក្រុងវីយែនក្នុងឆ្នាំ ១៦៨៣ ការរៀបការសម្ងាត់របស់កវីនិពន្ធ Barrett-Browning ក្នុងឆ្នាំ ១៨៤៦ ការហោះយាន Luna 2 ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៩ រហូតដល់សុន្ទរកថា «We choose to go to the Moon» របស់ Kennedy ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦២។ សូមមើលផ្នែក C។
តើនរណាកើត ឬស្លាប់នៅថ្ងៃទី ១២ ខែកញ្ញា?
អ្នកកើតរួមមាន Jesse Owens និង Yao Ming ចំណែកអ្នកស្លាប់រួមមានមេដឹកនាំសិទ្ធិមនុស្ស Steve Biko និងកវី Robert Lowell ទាំងពីរនាក់ស្លាប់ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៧ដូចគ្នា។ សូមមើលផ្នែក D។
តើហេតុអ្វីព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះនៅតែពាក់ព័ន្ធនឹងពិភពលោកសព្វថ្ងៃ?
ចាប់ពីអវកាសយានិកជំនាន់ថ្មីនៃបេសកកម្ម Artemis រហូតដល់ការអភិរក្សឌីជីថលនៃរូងភ្នំ Lascaux ស្នាដៃទាំងនេះនៅតែជះឥទ្ធិពលដល់វិទ្យាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌បច្ចុប្បន្ន។ សូមមើលផ្នែក E។
តើមានការពិតគួរឲ្យភ្ញាក់ផ្អើលអ្វីខ្លះទាក់ទងនឹងថ្ងៃនេះ?
រួមមានការសម្តែងរបស់ Jemison ក្នុង Star Trek ការឆ្លាក់ស្វ៊ែរ Luna 2 ជាអំណោយ ឆ្កែឈ្មោះ Robot និងសំណួរកំប្លែងរបស់ Kennedy អំពីក្រុមកីឡា Rice។ សូមមើលផ្នែក F។
តើអត្ថបទនេះផ្ទៀងផ្ទាត់ព័ត៌មានតាមរបៀបណា?
រាល់កាលបរិច្ឆេទ តួលេខ និងសម្រង់ត្រូវបានផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពស្ថាប័នយ៉ាងតិចពីរ ដូចជា NASA, Smithsonian, UNESCO, JFK Library និងបណ្ណសារសាកលវិទ្យាល័យ។ សូមមើលផ្នែក I។
០៩ · ប្រភពប្រភព
- NASA — Mae Jemison, First African American Woman in Space
- Smithsonian National Air and Space Museum — She Had a Dream: Mae C. Jemison
- Spacefacts.de — STS-47 Mission Report
- EBSCO Research Starters — Mae C. Jemison
- Encyclopaedia Britannica — Mae Jemison
- HISTORY.com — Lascaux Cave Paintings Discovered
- UNESCO World Heritage Centre — Prehistoric Sites and Decorated Caves of the Vézère Valley
- NASA History Office — 60 Years Ago: Luna 2 Makes Impact in Moon Race
- John F. Kennedy Presidential Library — Address at Rice University on the Nation’s Space Effort
- NASA — Reflecting on President Kennedy’s Moonshot Speech
- HISTORY.com — Elizabeth Barrett and Robert Browning Elope
- HISTORY.com — John F. Kennedy Marries Jacqueline Bouvier in Newport, Rhode Island
- Smithsonian National Museum of American History — Jesse Owens and Frank Wykoff
- Encyclopaedia Britannica — Steve Biko
- South African History Online — Biko’s Imprisonment, Death and the Aftermath
- NASA — NASA Welcomes Record-Setting Artemis II Moonfarers Back to Earth
✓ ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពស្នូល ១៦ ប្រភព
📅 ថ្ងៃនេះក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ · Eksastra
អត្ថបទប្រចាំថ្ងៃ រំឭកព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោកតាមកាលបរិច្ឆេទ ជាភាសាខ្មែរ។
អត្ថបទប្រចាំថ្ងៃទាំងអស់ →← ម្សិលមិញ · ១១ កញ្ញាថ្ងៃស្អែក · ១៣ កញ្ញា →សេដ្ឋកិច្ចអវកាសពាណិជ្ជកម្មអ៊ីនធឺណិតផ្កាយរណបគន្លងទាបអត្ថបទប្រចាំថ្ងៃទាំងអស់