
គួរដឹង · បញ្ជីតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យសំខាន់របស់ WHO — ហេតុអ្វីការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យត្រូវការបញ្ជីរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ដាច់ដោយឡែកពីបញ្ជីថ្នាំសំខាន់?
WHO EDL · ចាប់ផ្តើម ២០១៨, ឥឡូវដល់ជំនាន់ទី៥ (EDL5), SAGE IVD, និងទំនាក់ទំនងជាមួយការធានាគុណភាពជាមុន (Prequalification)
⚡ សង្ខេបក្នុង ៣០ វិនាទី
នៅឆ្នាំ១៩៧៧ អង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) បានបោះពុម្ភ បញ្ជីថ្នាំសំខាន់ដំបូងរបស់ខ្លួន ក្នុងគោលបំណងជួយប្រទេសនានាជ្រើសរើសថ្នាំដែលចាំបាច់បំផុតសម្រាប់ប្រព័ន្ធសុខភាព។ ប៉ុន្តែត្រូវរង់ចាំដល់ជាង៤ទសវត្សរ៍ក្រោយមក ទើប WHO បង្កើតបញ្ជីស្រដៀងគ្នាសម្រាប់ការធ្វើតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យ៖ បញ្ជីតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យសំខាន់ (Essential Diagnostics List ឬ EDL) ត្រូវបានបោះពុម្ភជាលើកដំបូងនៅថ្ងៃទី១៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៨ ក្រោមអំណះអំណាងស្នូលមួយថា «ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យត្រឹមត្រូវ គឺជាជំហានដំបូងឆ្ពោះទៅរកការព្យាបាលប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព» — ដោយគ្មានតេស្តត្រឹមត្រូវ អ្នកផ្តល់សេវាសុខភាពគ្មានផ្លូវផ្សេងក្រៅពីព្យាបាលតាមការស្មាន ឬមិនអាចធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យបានទាល់តែសោះ។ ខុសពីបញ្ជីថ្នាំដែលអភិវឌ្ឍដោយគណៈកម្មាធិការជំនាញតែមួយជាប់លាប់រយៈពេលជិត៥ទសវត្សរ៍ EDL គ្រប់គ្រងដោយក្រុមអ្នកជំនាញថ្មីមួយហៅថា SAGE IVD ដែលទើបបង្កើតឡើងឆ្នាំ២០១៨ ហើយឥឡូវឈានដល់ជំនាន់ទី៥ (EDL5) រួចហើយ ក្នុងរយៈពេលត្រឹមតែ៧ឆ្នាំ។ អត្ថបទនេះពន្យល់ពីរបៀបដែល EDL ចាត់ថ្នាក់តេស្តជាពីរថ្នាក់ — ពីតេស្តសម្រាប់ការថែទាំសុខភាពបឋមដូចជាការវាស់ជាតិស្ករក្នុងឈាម រហូតដល់តេស្តមន្ទីរពិសោធន៍ឯកទេសសម្រាប់មហារីក និងភាពធន់ថ្នាំ — របៀបដែលតេស្តមួយត្រូវបានវាយតម្លៃភស្តុតាងមុននឹងចូលបញ្ជី ទំនាក់ទំនងរបស់វាជាមួយយន្តការការធានាគុណភាពជាមុន (Prequalification) របស់ WHO ដែលវាយតម្លៃផលិតផលជាក់លាក់ម្តងមួយៗ និងហេតុអ្វីទោះបីជាមានបញ្ជីនេះស្រាប់ក៏ដោយ ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវឯករាជ្យប៉ាន់ស្មានថាជាង៤៧%នៃប្រជាជនពិភពលោក នៅតែខ្វះលទ្ធភាពទទួលបានតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យមូលដ្ឋានបំផុត។
០១ទិដ្ឋភាពទូទៅ៖ តើ EDL ជាអ្វី?
បញ្ជីតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យសំខាន់របស់ WHO (WHO Model List of Essential In Vitro Diagnostics ហៅកាត់ថា EDL) គឺជាឯកសារគោលនយោបាយមួយ រាយបញ្ជីប្រភេទតេស្តវិនិច្ឆ័យក្នុងសរីរាង្គ (in vitro diagnostics ឬ IVD — មានន័យថាតេស្តលើគំរូឈាម ទឹកនោម ទឹកមាត់ ឬសារធាតុរាវផ្សេងទៀតដែលយកចេញពីរាងកាយ ផ្ទុយពីតេស្តរូបភាព ឬការពិនិត្យផ្ទាល់លើខ្លួនអ្នកជំងឺ) ដែល WHO ចាត់ទុកថាចាំបាច់បំផុតសម្រាប់ប្រព័ន្ធសុខភាព។ EDL មិនមែនជាបញ្ជីម៉ាកយីហោផលិតផលពិតប្រាកដទេ គឺជាបញ្ជី «ប្រភេទតេស្ត» (test categories) — ដូចជា «តេស្តរហ័សរកមេរោគអេដស៍ពីឈាមទាំងមូល» ជាប្រភេទតេស្តមួយ ដោយមិនកំណត់ថាត្រូវប្រើម៉ាកណាមួយជាក់លាក់ឡើយ។ គោលបំណងគឺជួយក្រសួងសុខាភិបាល ភ្នាក់ងារទិញសម្ភារៈសុខាភិបាល និងអង្គការសុខភាពអន្តរជាតិ សម្រេចថាត្រូវផ្តល់អាទិភាពដល់តេស្តប្រភេទណាមុនគេ ដើម្បីធានាថាការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យជាមូលដ្ឋានមានលទ្ធភាពគ្រប់ជាន់ថ្នាក់នៃប្រព័ន្ធសុខភាព ចាប់ពីមណ្ឌលសុខភាពសហគមន៍ រហូតដល់មន្ទីរពិសោធន៍យោងថ្នាក់ជាតិ។
| ឈ្មោះពេញ | WHO Model List of Essential In Vitro Diagnostics (EDL) |
| ជំនាន់ដំបូង | ១៥ ឧសភា ២០១៨ — ១១៣ តេស្ត (៥៨ តេស្តបឋម + ៥៥ តេស្តមន្ទីរពិសោធន៍ឯកទេស) |
| ជំនាន់បច្ចុប្បន្ន | EDL5 — ២៣៧ អនុសាសន៍ សម្រាប់ ១៩២ ប្រភេទតេស្ត |
| អង្គភាពគ្រប់គ្រង | SAGE IVD (Strategic Advisory Group of Experts on In Vitro Diagnostics) — បង្កើតឆ្នាំ២០១៨ |
០២ហេតុអ្វីរោគវិនិច្ឆ័យត្រូវការបញ្ជីផ្ទាល់ខ្លួន
ហេតុអ្វី WHO ត្រូវការបញ្ជីមួយទៀតដាច់ដោយឡែកសម្រាប់ការធ្វើតេស្ត ក្នុងពេលដែលមានបញ្ជីថ្នាំសំខាន់ស្រាប់រួចហើយ? អំណះអំណាងស្នូលមកពីអត្ថបទមួយចុះផ្សាយក្នុងទស្សនាវដ្តី New England Journal of Medicine ឆ្នាំ២០១៦ ដោយក្រុមអ្នកនិពន្ធ Schroeder និងសហការី ដែលអះអាងថា ថ្នាំល្អបំផុតលើពិភពលោកក៏គ្មានប្រយោជន៍ដែរ ប្រសិនបើអ្នកព្យាបាលមិនអាចដឹងច្បាស់ថាអ្នកជំងឺមានជំងឺអ្វីជាមុនសិន។ ជាលទ្ធផល គណៈកម្មាធិការអ្នកជំនាញលើការជ្រើសរើស និងប្រើប្រាស់ថ្នាំសំខាន់របស់ WHO ខ្លួនឯង (គណៈកម្មាធិការតែមួយដែលគ្រប់គ្រង EML តាំងពី១៩៧៧) បានផ្តល់អនុសាសន៍នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០១៧ ឲ្យបង្កើតបញ្ជីតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យដាច់ដោយឡែកមួយ ដើម្បី «បំពេញបន្ថែម» បញ្ជីថ្នាំ។ អំណះអំណាងអនុវត្តជាក់ស្តែងគឺ៖ ក្នុងប្រព័ន្ធសុខភាពមួយចំនួន កង្វះខាតតេស្តមន្ទីរពិសោធន៍មូលដ្ឋាន ការថតរូបភាព ឬតេស្តរហ័សនៅចំណុចថែទាំ (point-of-care) ធ្វើឲ្យអ្នកជំងឺទទួលការព្យាបាលដោយផ្អែកលើការស្មានរោគសញ្ញា (presumptive treatment) ជាជាងភស្តុតាងតេស្តជាក់ស្តែង ឬមិនត្រូវបានធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យទាល់តែសោះ។ លទ្ធផលអវិជ្ជមានមិនមែនគ្រាន់តែជាការព្យាបាលមិនត្រឹមត្រូវចំពោះបុគ្គលម្នាក់ៗប៉ុណ្ណោះទេ — ការចេញថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកដោយគ្មានតេស្តបញ្ជាក់ថាមេរោគជាបាក់តេរីឬអត់ ក៏ជាកត្តាមួយក្នុងចំណោមកត្តាជាច្រើនដែលរួមចំណែកដល់ការកើនឡើងភាពធន់ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិកទូទាំងពិភពលោកផងដែរ (សូមមើលផ្នែក F)។ អគ្គនាយក WHO លោក Tedros Adhanom Ghebreyesus ធ្លាប់ប្រៀបធៀបថា «ការទទួលបានតេស្ត និងសេវាមន្ទីរពិសោធន៍ដែលមានគុណភាព ប្រៀបដូចជាមានប្រព័ន្ធរ៉ាដារល្អ ជួយនាំផ្លូវទៅកន្លែងចង់ទៅ»។ អត្ថបទនេះផ្តោតលើ EDL ក្នុងនាមជាយន្តការស្ថាប័ន — របៀបដែលបញ្ជីនេះកើតឡើង គ្រប់គ្រង និងអភិវឌ្ឍ; ចំពោះសំណួរដាច់ដោយឡែកអំពីថាតើតេស្តរហ័សនៅចំណុចថែទាំជាក់លាក់ណាមួយ ពិតជាត្រឹមត្រូវតាមភស្តុតាងឯករាជ្យដែរឬទេ សូមមើលអត្ថបទដាច់ដោយឡែកស្តីពីតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យលឿននៅចំណុចថែទាំ។
០៣ប្រវត្តិ៖ ពី EDL1 ដល់ EDL5 (២០១៨-២០២៥)
EDL បានឆ្លងកាត់ការធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពចំនួន៥ដងក្នុងរយៈពេលត្រឹមតែ៧ឆ្នាំ — ល្បឿនលឿនជាងបញ្ជីថ្នាំសំខាន់ (EML) ដែលកកើតឡើងតាំងពីឆ្នាំ១៩៧៧ ហើយធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពជាទៀងទាត់រៀងរាល់២ឆ្នាំម្តងអស់រយៈពេលជិត៥ទសវត្សរ៍ ដល់ជំនាន់ទី២៤-២៥បច្ចុប្បន្ន។ ភាពខុសគ្នានៃល្បឿននេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីដំណាក់កាលអភិវឌ្ឍន៍ខុសគ្នា៖ EDL ជាឧបករណ៍គោលនយោបាយថ្មី កំពុងពង្រីករហ័ស ដើម្បីតាមទាន់តម្រូវការជាក់ស្តែងជាច្រើនដែលមិនធ្លាប់មានក្របខ័ណ្ឌគ្របដណ្តប់ពីមុនមក ខណៈ EML មានមូលដ្ឋានស្ថិតស្ថេររួចហើយ។
EDL1 — ១៥ ឧសភា ២០១៨ — ១១៣ តេស្ត (៥៨ បឋម + ៥៥ ឯកទេស) គ្របដណ្តប់ HIV របេង គ្រុនចាញ់ ថ្លើមរលាកប្រភេទ B/C HPV និងស្វិទីលីស
EDL2 — កណ្តាលឆ្នាំ២០១៩ — ពង្រីកដល់ ១២២ ប្រភេទតេស្ត
EDL3 — ២៩ មករា ២០២១ — បន្ថែមតេស្តកូវីដ-១៩ (PCR និង Antigen) ជំងឺមិនឆ្លង (NCD) ជាពិសេសមហារីក ផ្នែកថ្មីស្តីពីអរម៉ូន-សុខភាពបន្តពូជ ព្រមទាំងបញ្ជី «កុំធ្វើ» (Do Not Do) ដំបូងគេ; តេស្តមហារីក១៣ត្រូវបានបញ្ចូលតាមអនុសាសន៍ក្រុមការងារមហារីករបស់គណៈកម្មាធិការ EML ខ្លួនឯង
EDL4 — ១៨ តុលា ២០២៣ — ផ្អែកលើកិច្ចប្រជុំ SAGE IVD លើកទី៤ (វិច្ឆិកា-ធ្នូ ២០២២) ពង្រីកដល់ ១៥៦ ប្រភេទតេស្ត បន្ថែមផ្នែកជំងឺថ្លើមរលាកប្រភេទ E និងជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង
EDL5 — ២០២៤-២០២៥ — ដាក់ពាក្យសុំចុងក្រោយ ៣០ មិថុនា ២០២៤; ពិនិត្យដោយSAGE IVDលើកទី៥ ថ្ងៃទី២៥-២៩ វិច្ឆិកា ២០២៤ បោះពុម្ភជាផ្លូវការឆ្នាំ២០២៥ — បច្ចុប្បន្នមាន ២៣៧ អនុសាសន៍ សម្រាប់ ១៩២ ប្រភេទតេស្ត អាចរកមើលបានតាមប្រព័ន្ធអេឡិចត្រូនិក MeDevIS eEDL
| EDL (តេស្តរោគវិនិច្ឆ័យ) | គ្រប់គ្រងដោយ SAGE IVD បង្កើតឆ្នាំ២០១៨ · ៥ជំនាន់ក្នុង៧ឆ្នាំ |
| EML (ថ្នាំសំខាន់) | គ្រប់គ្រងដោយគណៈកម្មាធិការជំនាញ EML បង្កើតឆ្នាំ១៩៧៧ · ២៤-២៥ជំនាន់ក្នុងជិត៥ទសវត្សរ៍ |
០៤រចនាសម្ព័ន្ធពីរថ្នាក់៖ បឋម និងមន្ទីរពិសោធន៍ឯកទេស
EDL ចែកតេស្តជាពីរថ្នាក់ធំៗ តាមកម្រិតធនធានដែលកន្លែងធ្វើតេស្តត្រូវការ។ ថ្នាក់ទីមួយសម្រាប់ «កន្លែងសហគមន៍គ្មានមន្ទីរពិសោធន៍» (community settings without laboratories) — តេស្តទាំងនេះត្រូវរចនាឲ្យអាចធ្វើបានដោយបុគ្គលិកសុខាភិបាលកម្រិតមូលដ្ឋាន គ្មានអគ្គិសនីជាប់លាប់ ឬការបណ្តុះបណ្តាលឯកទេស ដូចជាការវាស់ជាតិស្ករក្នុងឈាម ការវាស់អេម៉ូក្លូប៊ីនរកភាពស្លេកស្លាំង តេស្តទឹកនោមមានផ្ទៃពោះ តេស្តរហ័សរកជំងឺគ្រុនចាញ់ និងតេស្តរហ័សរកមេរោគអេដស៍។ ក្រៅពីនេះ ក៏មានតេស្តមូលដ្ឋានផ្សេងទៀតដូចជាការកំណត់ក្រុមឈាម និងតេស្តទឹកនោមរកប្រូតេអ៊ីន ដែលអាចធ្វើបាននៅគ្រប់មណ្ឌលសុខភាពតូចបំផុត។ ថ្នាក់ទីពីរសម្រាប់ «កន្លែងមានមន្ទីរពិសោធន៍» (facilities with laboratories) ដែលទាមទារបុគ្គលិកបានទទួលការបណ្តុះបណ្តាល ខ្សែសង្វាក់ត្រជាក់ អគ្គិសនីស្ថិតស្ថេរ និងឧបករណ៍ស្មុគស្មាញជាងនេះ — ដូចជាតេស្តបរិមាណវីរុស (viral load) តេស្តហ្សែន HPV ការចិញ្ចឹមបាក់តេរី (culture) និងតេស្តភាពប្រែប្រួលនឹងថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិក (antimicrobial susceptibility testing) ព្រមទាំងសញ្ញាសម្គាល់ជីវសាស្ត្រមហារីកមួយចំនួន។ ចាប់ពី EDL3 (២០២១) មក បញ្ជីនេះក៏មានផ្នែក «កុំធ្វើ» (Do Not Do) ដែលចាត់តាំងតេស្តហួសសម័យ មិនអាចទុកចិត្តបាន ឬចំណាយមិនសមធម៌ធៀបនឹងអត្ថប្រយោជន៍ មិនឲ្យប្រព័ន្ធសុខភាពបន្តទិញទៀត — ជាចំណុចថ្មីមួយដែលបញ្ជីថ្នាំសំខាន់មិនមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាច្បាស់លាស់ដូច្នេះទេ។
| ថ្នាក់ទី១៖ សហគមន៍/បឋម | ជាតិស្ករក្នុងឈាម អេម៉ូក្លូប៊ីន ទឹកនោមមានផ្ទៃពោះ តេស្តរហ័សគ្រុនចាញ់ អេដស៍ — គ្មានអគ្គិសនី/ជំនាញឯកទេស |
| ថ្នាក់ទី២៖ មន្ទីរពិសោធន៍ឯកទេស | បរិមាណវីរុស ហ្សែន HPV ការចិញ្ចឹមបាក់តេរី តេស្តភាពប្រែប្រួលនឹងថ្នាំ សញ្ញាសម្គាល់ជីវសាស្ត្រមហារីក — ទាមទារបុគ្គលិកជំនាញ+ឧបករណ៍ស្មុគស្មាញ |
| «កុំធ្វើ» (Do Not Do) | ចាប់ផ្តើមពី EDL3 (២០២១) — តេស្តហួសសម័យ/មិនអាចទុកចិត្តបាន/មិនសមធម៌ថ្លៃ មិនត្រូវទិញទៀត |

០៥តើតេស្តមួយចូលបញ្ជីដោយរបៀបណា
គ្មានក្រុមហ៊ុន ឬស្ថាប័នណាមួយអាចដាក់តេស្តខ្លួនឯងបញ្ចូលក្នុង EDL ដោយស្វ័យប្រវត្តិឡើយ — ត្រូវឆ្លងកាត់ដំណើរការវាយតម្លៃភស្តុតាងជាផ្លូវការ ស្រដៀងគ្នាខាងស្មារតីនឹងគំរូគណៈកម្មាធិការជំនាញរបស់ EML ប៉ុន្តែដំណើរការដោយឡែកទាំងស្រុង។ WHO ចេញការអំពាវនាវជាទៀងទាត់ឲ្យភាគីពាក់ព័ន្ធ — កម្មវិធីបច្ចេកទេសផ្ទាល់របស់ WHO រដ្ឋសមាជិក អ្នកសិក្សា ឧស្សាហកម្ម និងសមាគមវិជ្ជាជីវៈ — ដាក់ពាក្យស្នើសុំបញ្ចូលប្រភេទតេស្តថ្មី ឬធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពការណែនាំចំពោះតេស្តដែលមានស្រាប់រួចហើយ។ សម្រាប់ EDL5 ការដាក់ពាក្យសុំបានបិទនៅថ្ងៃទី៣០ មិថុនា ២០២៤ បន្ទាប់មកសាធារណជនអាចផ្តល់មតិលើពាក្យសុំទាំងអស់ចាប់ពីថ្ងៃទី២ដល់៣១ ខែតុលា ២០២៤ មុននឹងគណៈអ្នកជំនាញ SAGE IVD ជួបប្រជុំពិនិត្យលើកចុងក្រោយ។ ក្នុងអំឡុងកិច្ចប្រជុំ អ្នកវិធីសាស្ត្រ (methodologist) ម្នាក់វាយតម្លៃភស្តុតាងគាំទ្រពាក្យសុំនីមួយៗជាផ្លូវការ ដោយពិចារណាលើកត្តាចម្បងបួន៖
📊 សារៈសំខាន់សុខភាពសាធារណៈ
តើជំងឺនេះមានបន្ទុកធំប៉ុនណាទូទាំងពិភពលោក?
🎯 សមត្ថភាពវិនិច្ឆ័យ
ភាពប្រែប្រួល (sensitivity) និងភាពជាក់លាក់ (specificity) របស់តេស្ត
🔌 លទ្ធភាពអនុវត្ត
ត្រូវការអគ្គិសនី ខ្សែសង្វាក់ត្រជាក់ ឬបុគ្គលិកឯកទេសដែរឬទេ
💰 ប្រសិទ្ធភាពចំណាយ
ធៀបនឹងជម្រើសផ្សេងទៀតដែលមានស្រាប់រួចហើយ
SAGE IVD បន្ទាប់មកពិភាក្សា និងចេញអនុសាសន៍ជូនអគ្គលេខាធិការ EDL របស់ WHO សម្រាប់ការអនុម័ត និងបោះពុម្ភផ្សាយជាផ្លូវការ។ គួរកត់សម្គាល់ថា WHO ខ្លួនឯងបានទទួលស្គាល់ជាសាធារណៈថា ភស្តុតាងគាំទ្រតេស្តម៉ូលេគុលស្មុគស្មាញមួយចំនួន — ជាពិសេសទិន្នន័យអំពីអត្ថប្រយោជន៍គ្លីនិក លទ្ធភាពអនុវត្ត និងប្រសិទ្ធភាពចំណាយ ដែលមកពីប្រទេសមានចំណូលទាប — នៅមានកម្រិត ហើយត្រូវការការសិក្សាបន្ថែម មុននឹងអាចធ្វើសេចក្តីសម្រេចដាក់បញ្ចូលបានយ៉ាងជាក់លាក់។
០៦ប្រភេទតេស្តគ្របដណ្តប់៖ ជំងឺឆ្លង មហារីក NCD និងភាពធន់ថ្នាំ
EDL5 គ្របដណ្តប់ប្រភេទតេស្តចម្រុះជាងពីមុនច្រើន ដោយអាចចាត់ជាបួនក្រុមធំៗ។ ទីមួយ ជំងឺឆ្លង — core មកពីជំនាន់ដំបូង (HIV របេង គ្រុនចាញ់ ថ្លើមរលាក ស្វិទីលីស) ពង្រីកបន្ថែមក្នុង EDL5 ដល់ជំងឺថ្លើមរលាកប្រភេទ Delta និង A គ្រុនស្គ្រូបទីហ្វូស (scrub typhus) ជំងឺដកអណ្តើក (leptospirosis) ក្អកមាន់ (pertussis) ជំងឺគ្រុនកញ្ជ្រែក ក្តៅលឿង (yellow fever) ជំងឺរលាកសរសៃប្រសាទ (meningitis) វីរុសប៉ូលីយ៉ូ រ៉ូតាវីរុស និងអង់តាម៉ូបា (Entamoeba)។ ទីពីរ មហារីក — ក្រៅពីតេស្តពិនិត្យតម្រង (screening) ដូចជា HPV EDL5 ក៏បន្ថែម «តេស្តរោគវិនិច្ឆ័យដៃគូ» (companion diagnostics) បីប្រភេទថ្មី ដែលកំណត់ថាអ្នកជំងឺម្នាក់ៗសក្តិសមនឹងទទួលថ្នាំកំណត់គោលដៅជាក់លាក់ណាមួយឬអត់៖ BCR-ABL1 សម្រាប់ជំងឺមហារីកឈាមស (chronic myeloid leukemia) ការផ្លាស់ប្តូរហ្សែន EGFR សម្រាប់មហារីកសួត និងសញ្ញាសម្គាល់ ERBB2/HER2 សម្រាប់មហារីកសុដន់។ ទីបី ជំងឺមិនឆ្លង (NCD) — បន្ថែមពី EDL3 រួមមានតេស្តទឹកនោមផ្អែម កូឡេស្តេរ៉ុល (កែទម្រង់ថ្មីក្នុង EDL5) ក្រែអាទីនីន (creatinine) សម្រាប់តាមដានតម្រងនោម និងតេស្តអរម៉ូនតេស្តូស្តេរ៉ូន។ ទីបួន ភាពធន់ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិក (antimicrobial resistance ឬ AMR) — ការចិញ្ចឹមបាក់តេរី ការសម្គាល់ប្រភេទ និងតេស្តភាពប្រែប្រួលនឹងថ្នាំ (susceptibility testing) កំពុងស្ថិតក្រោមការពិនិត្យសម្រាប់ការពង្រីកបន្ថែម ព្រមទាំងការត្រួតពិនិត្យកម្រិតថ្នាំក្នុងឈាម (therapeutic drug monitoring) សម្រាប់ថ្នាំ៥ប្រភេទ រួមមាន Amikacin, Gentamicin, Phenytoin, Lithium និង Methotrexate។

០៧ទំនាក់ទំនងជាមួយការធានាគុណភាពជាមុន (Prequalification)
EDL ប្រាប់ថាតើត្រូវការ «ប្រភេទ» តេស្តអ្វី ប៉ុន្តែមិនបានវាយតម្លៃថាតើផលិតផលពាណិជ្ជកម្មជាក់លាក់ណាមួយមានគុណភាព សុវត្ថិភាព និងសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីទិញឬអត់ឡើយ — នោះជាតួនាទីរបស់យន្តការមួយទៀតរបស់ WHO ហៅថា ការធានាគុណភាពជាមុន (Prequalification) របស់តេស្តវិនិច្ឆ័យក្នុងសរីរាង្គ។ ខណៈ EDL ជាឯកសារគោលនយោបាយកម្រិតប្រភេទ (categorical) ការធានាគុណភាពជាមុនជាដំណើរការវាយតម្លៃផលិតផលជាក់លាក់ម្តងមួយៗ (product-specific) — ពិនិត្យលើគុណភាពផលិតកម្ម សុវត្ថិភាព និងសមត្ថភាពវិនិច្ឆ័យជាក់ស្តែងរបស់ម៉ាកយីហោនីមួយៗដែលដាក់ពាក្យស្នើសុំ។ តេស្តដែលឆ្លងកាត់ការវាយតម្លៃនេះ ចូលក្នុងបញ្ជីផលិតផលបានធានាគុណភាពជាមុន ដែលអង្គការទិញសម្ភារៈអន្តរជាតិធំៗ ដូចជា UNICEF មូលនិធិសកល (Global Fund) និង UNFPA ពឹងផ្អែកជាគោលការណ៍សម្រាប់ការទិញសម្ភារៈសម្រាប់កម្មវិធីព្យាបាល HIV របេង និងគ្រុនចាញ់។ និយាយឲ្យខ្លី៖ EDL ប្រាប់ថា «ត្រូវការតេស្តប្រភេទនេះ» រីឯការធានាគុណភាពជាមុនប្រាប់ថា «ម៉ាកយីហោនេះជាក់លាក់ អាចទុកចិត្តបានទិញ»។ ចាប់ពីថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ WHO បានផ្លាស់ប្តូររចនាសម្ព័ន្ធនីតិវិធីបន្តិច ដោយញែក «ការវាយតម្លៃសមត្ថភាព» (performance evaluation) របស់ផលិតផលឲ្យក្លាយជាដំណើរការដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ជាលក្ខខណ្ឌតម្រូវជាមុននឹងដាក់ពាក្យសុំចូលការធានាគុណភាពជាមុន មិនមែនជាផ្នែកមួយក្នុងវាដដែលនោះទេ — កំណែទម្រង់នេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីការខិតខំបំបែកជំហាននីមួយៗឲ្យកាន់តែច្បាស់លាស់។

០៨ការអនុវត្តថ្នាក់ជាតិ
EDL ជា «បញ្ជីគំរូ» (model list) មិនមែនជាបញ្ជីតម្រូវឲ្យប្រទេសទាំងអស់អនុវត្តដូចគ្នាបេះបិទឡើយ — តាមគំនិតដើម WHO រំពឹងថាប្រទេសនីមួយៗនឹងកែសម្រួល ធ្វើឲ្យសមស្របនឹងបរិបទជំងឺ ថវិកា និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធមន្ទីរពិសោធន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ក្លាយជា «បញ្ជីតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យសំខាន់ថ្នាក់ជាតិ» (National Essential Diagnostics List ឬ NEDL)។ ឥណ្ឌាជាប្រទេសដំបូងគេមួយដែលបង្កើតបញ្ជីជាតិផ្ទាល់ខ្លួនតាំងពីឆ្នាំ២០១៩ មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយ EDL1 បោះពុម្ភផ្សាយ។ គិតត្រឹមខែធ្នូ ២០២៤ WHO រាយការណ៍ថាមាន៧ប្រទេសបានបោះពុម្ភផ្សាយបញ្ជីជាតិរបស់ខ្លួនរួចហើយ ខណៈមាន២៦ប្រទេសបន្ថែមទៀតកំពុងអភិវឌ្ឍបញ្ជីផ្ទាល់ខ្លួន គិតត្រឹមខែឧសភា ២០២៥ រួមទាំងប្រទេសនៅអាស៊ីខាងត្បូង អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដូចជាឥណ្ឌូនេស៊ី ហ្វីលីពីន និងឡាវ ព្រមទាំងប្រទេសអាហ្វ្រិកជាច្រើនផ្សេងទៀត — ក្នុងចំណោមនោះ ណេប៉ាល់ អេត្យូពី និងប៉ាគីស្ថាន ត្រូវបានលើកឡើងជាញឹកញាប់ថាកំពុងឈានចម្ងាយឆ្ពោះទៅមុខ។ ការសិក្សាវាយតម្លៃមួយចំនួនលើវិធីសាស្ត្រអភិវឌ្ឍបញ្ជីជាតិនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ បានរកឃើញថា គោលបំណងជាក់ស្តែងរបស់ NEDL ខុសគ្នាតាមប្រទេស — ខ្លះប្រើជាឧបករណ៍ដឹកនាំការទិញសម្ភារៈសាធារណៈ ខ្លះទៀតប្រើជាមូលដ្ឋានសម្រាប់កញ្ចប់ធានារ៉ាប់រងសុខភាព ខណៈខ្លះទៀតប្រើសំខាន់ជាឧបករណ៍កំណត់ស្តង់ដារគុណភាពមន្ទីរពិសោធន៍។

០៩គម្លាតលទ្ធភាពទទួលបានការធ្វើតេស្ត
ទោះបីជា EDL មានវត្តមានតាំងពី២០១៨ និងបញ្ជីជាតិកំពុងរីកចម្រើនក៏ដោយ ក៏គម្លាតលទ្ធភាពទទួលបានការធ្វើតេស្តជាក់ស្តែងនៅតែធំសម្បើម។ គណៈកម្មការឯករាជ្យ The Lancet Commission on diagnostics ដែលបោះពុម្ភលទ្ធផលនៅឆ្នាំ២០២១ ប៉ាន់ស្មានថា ៤៧%នៃប្រជាជនពិភពលោក មានលទ្ធភាពមានកម្រិត ឬគ្មានលទ្ធភាពទទួលបានតេស្តសំខាន់ៗសម្រាប់ជំងឺទូទៅមួយចំនួន ដូចជាទឹកនោមផ្អែម លើសឈាម HIV និងជំងឺរបេង។ គម្លាតនេះធ្ងន់ធ្ងរជាងច្រើននៅប្រទេសមានចំណូលទាប៖ គណៈកម្មការប៉ាន់ស្មានថាមានត្រឹមតែប្រមាណ១៩%នៃប្រជាជននៅប្រទេសមានចំណូលទាប និងចំណូលមធ្យមកម្រិតទាប ដែលមានលទ្ធភាពទទួលបានតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យសាមញ្ញបំផុត ក្រៅពីតេស្តអេដស៍ ឬគ្រុនចាញ់ដែលទទួលហិរញ្ញប្បទានពិសេសរួចមកហើយ។ គណៈកម្មការគណនាថា ប្រសិនបើអត្រាធ្វើតេស្តសម្រាប់លក្ខខណ្ឌសំខាន់ៗចំនួន៦ (ទឹកនោមផ្អែម លើសឈាម HIV របេង ថ្លើមរលាកប្រភេទ B និងស្វិទីលីស) កើនឡើងពីអត្រាបច្ចុប្បន្ន ៣៥-៦២% ដល់ត្រឹមតែ១០%ដែលមិនបានធ្វើតេស្តប៉ុណ្ណោះ វានឹងអាចជួយការពារការស្លាប់មុនអាយុប្រមាណ១,១លាននាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅប្រទេសមានចំណូលទាប-មធ្យម។ ការសិក្សាដដែលនេះក៏បញ្ជាក់ពីកង្វះខាតធនធានមនុស្សយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ — ការខ្វះខាតបុគ្គលិកជំនាញផ្នែករោគវិនិច្ឆ័យសរុបប្រមាណដល់១លាននាក់ទូទាំងពិភពលោក ជាឧបសគ្គមួយដែលមិនអាចដោះស្រាយបានត្រឹមតែដោយបញ្ជីតេស្តមួយប៉ុណ្ណោះ ទោះជាបញ្ជីនោះមានលក្ខណៈវិទ្យាសាស្ត្រត្រឹមត្រូវប៉ុនណាក៏ដោយ។ ដោះស្រាយគម្លាតនេះទាមទារវិនិយោគលើមន្ទីរពិសោធន៍ បុគ្គលិក និងផ្គត់ផ្គង់ — មិនមែនត្រឹមតែសរសេរបញ្ជីល្អប៉ុណ្ណោះទេ។

១០កម្រិតកាតព្វកិច្ច៖ ការណែនាំ មិនមែនច្បាប់អន្តរជាតិ
ចំណុចមួយដែលត្រូវបញ្ជាក់ឲ្យច្បាស់៖ EDL ដូចនឹង EML ដែរ គឺជាការណែនាំបច្ចេកទេស (technical guidance) ឬ «បញ្ជីគំរូ» មិនមែនជាឧបករណ៍ច្បាប់អន្តរជាតិចងកាតព្វកិច្ចឡើយ។ WHO មិនអាចបង្ខំប្រទេសណាមួយឲ្យទិញ ផ្គត់ផ្គង់ ឬដាក់បញ្ចូលតេស្តណាមួយក្នុងប្រព័ន្ធសុខភាពជាតិរបស់ខ្លួនបានទេ — ខុសពីឧបករណ៍ដូចជាបទបញ្ជាសុខភាពអន្តរជាតិ (International Health Regulations ២០០៥) ដែលជាកាតព្វកិច្ចផ្លូវច្បាប់ចងភ្ជាប់រដ្ឋភាគីទាំងអស់។ EDL គ្រាន់តែជាឯកសារយោង ដែលប្រទេស អង្គការមិនរដ្ឋាភិបាល និងអ្នកទិញអន្តរជាតិអាចយកទៅសម្រេចចិត្តអនុវត្តដោយខ្លួនឯង។ ភាពមិនចងកាតព្វកិច្ចនេះមានផលវិជ្ជមាន៖ វាអនុញ្ញាតឲ្យប្រទេសនីមួយៗសម្របតាមបរិបទផ្ទាល់ខ្លួន ជាជាងតម្រូវឲ្យអនុវត្តតាមគំរូតែមួយមិនសមស្រប។ ប៉ុន្តែវាក៏មានដែនកំណត់ផងដែរ៖ ដូចដែលបានឃើញនៅផ្នែក I ការមាន EDL ល្អបំផុតលើក្រដាស មិនធានាថាមានថវិកា បុគ្គលិកជំនាញ ខ្សែសង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់ ឬហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអគ្គិសនីគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីធ្វើឲ្យបញ្ជីនោះក្លាយជាការពិតនោះឡើយ។ WHO ខ្លួនឯងក៏មិនមែនជាអ្នកផលិត ផ្គត់ផ្គង់ ឬផ្តល់ថវិកាដោយផ្ទាល់ដែរ — តួនាទីរបស់ខ្លួនកម្រិតត្រឹមកំណត់ស្តង់ដារបច្ចេកទេស និងផ្តល់ការគាំទ្របច្ចេកទេសដល់ប្រទេសដែលស្នើសុំប៉ុណ្ណោះ។ ដូច្នេះ EDL គួរយល់ថាជា «លក្ខខណ្ឌចាំបាច់ ប៉ុន្តែមិនគ្រប់គ្រាន់» សម្រាប់ការធានាលទ្ធភាពទទួលបានការធ្វើតេស្តជាសកល។
១១សំណួរញឹកញាប់
តើ EDL ជាអ្វី ហើយបង្កើតឡើងតាំងពីនៅឆ្នាំណា?
EDL (WHO Model List of Essential In Vitro Diagnostics) ជាបញ្ជីប្រភេទតេស្តវិនិច្ឆ័យក្នុងសរីរាង្គដែល WHO ចាត់ទុកថាចាំបាច់បំផុត បោះពុម្ភជាលើកដំបូងឆ្នាំ២០១៨។ សូមមើលផ្នែក A។
តើ EDL ខុសពី EML (បញ្ជីថ្នាំសំខាន់) យ៉ាងណា?
EML (តាំងពី១៩៧៧) រាយបញ្ជីថ្នាំ រីឯ EDL (តាំងពី២០១៨) រាយបញ្ជីតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យ — ទាំងពីរជាដៃគូគ្នា ប៉ុន្តែគ្រប់គ្រងដោយក្រុមអ្នកជំនាញផ្សេងគ្នា តាមកាលវិភាគខុសគ្នា។ សូមមើលផ្នែក B និង C។
តើតេស្តមួយត្រូវឆ្លងកាត់ដំណើរការអ្វីខ្លះ ទើបចូលក្នុង EDL បាន?
ភាគីពាក់ព័ន្ធដាក់ពាក្យសុំ SAGE IVD និងអ្នកវិធីសាស្ត្រវាយតម្លៃភស្តុតាងតាមលក្ខណវិនិច្ឆ័យបួន បន្ទាប់មកចេញអនុសាសន៍ជូនអគ្គលេខាធិការ WHO អនុម័ត។ សូមមើលផ្នែក E។
តើ EDL ខុសពីការធានាគុណភាពជាមុន (Prequalification) យ៉ាងណា?
EDL កំណត់ត្រឹមប្រភេទតេស្ត រីឯការធានាគុណភាពជាមុនវាយតម្លៃផលិតផលម៉ាកយីហោជាក់លាក់ម្នាក់ៗ ថាមានគុណភាព សុវត្ថិភាព និងសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីទិញឬអត់។ សូមមើលផ្នែក G។
តើ EDL5 មានអ្វីថ្មីខ្លះបើប្រៀបធៀបនឹងជំនាន់មុនៗ?
EDL5 បន្ថែមតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យដៃគូសម្រាប់មហារីកបីប្រភេទ ការត្រួតពិនិត្យកម្រិតថ្នាំក្នុងឈាម និងជំងឺឆ្លងជាច្រើនបន្ថែម ព្រមទាំងភ្ជាប់លេខកូដឧបករណ៍វេជ្ជសាស្ត្រអន្តរជាតិទៅក្នុងបញ្ជីអេឡិចត្រូនិក។ សូមមើលផ្នែក C និង F។
តើប្រទេសទាំងអស់ត្រូវអនុវត្តតាម EDL ដែរឬទេ?
អត់ទេ — EDL ជាបញ្ជីគំរូមិនចងកាតព្វកិច្ច ប្រទេសនីមួយៗអាចកែសម្រួលធ្វើជាបញ្ជីជាតិផ្ទាល់ខ្លួន (NEDL) ស្របតាមបរិបទ។ សូមមើលផ្នែក H និង J។
ហេតុអ្វីនៅតែមានប្រជាជនច្រើនខ្វះលទ្ធភាពទទួលបានតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យ ទោះមាន EDL រួចមកហើយ?
EDL ជាឯកសារគោលនយោបាយ មិនមែនថវិកា ធនធានមនុស្ស ឬហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធផ្ទាល់ខ្លួនទេ — គម្លាតការអនុវត្តនៅតែធំធេង ជាពិសេសនៅប្រទេសមានចំណូលទាប។ សូមមើលផ្នែក I។
តើ EDL ជាឧបករណ៍ចងកាតព្វកិច្ចផ្លូវច្បាប់ដែរឬទេ?
អត់ទេ — EDL ជាការណែនាំបច្ចេកទេសមិនចងកាតព្វកិច្ច ខុសពីបទបញ្ជាសុខភាពអន្តរជាតិ (IHR ២០០៥) ដែលជាកាតព្វកិច្ចផ្លូវច្បាប់។ សូមមើលផ្នែក J។
តើអត្ថបទនេះខុសពីអត្ថបទស្តីពីតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យលឿននៅចំណុចថែទាំយ៉ាងណា?
អត្ថបទនោះផ្តោតលើថាតើតេស្តរហ័សជាក់លាក់ណាមួយពិតជាត្រឹមត្រូវតាមភស្តុតាងឯករាជ្យដែរឬទេ ខណៈអត្ថបទនេះផ្តោតលើ EDL ក្នុងនាមជាយន្តការស្ថាប័នដែលកំណត់ថាត្រូវការតេស្តប្រភេទណាទាំងមូល — ជាចម្លើយពីរកម្រិតខុសគ្នា។
១២ប្រភព
- WHO — First-ever list of essential diagnostic tests (២០១៨)
- WHO — New Essential Diagnostics List (EDL3, ២០២១)
- WHO — The selection and use of essential in vitro diagnostics (EDL4 report, ២០២៣)
- The Lancet Global Health — Strengthening diagnostics capacity (EDL)
- WHO — Strategic Advisory Group of Experts on IVDs (SAGE IVD)
- WHO — Selection, access and use of in vitro diagnostics
- WHO — Call for public comments on EDL5 applications
- WHO — Call for submissions to EDL5
- WHO MeDevIS — Electronic EDL (eEDL) database, EDL5
- WHO — Overview of WHO’s prequalification procedure for IVDs
- WHO Prequalification — Prequalified In Vitro Diagnostics list
- The Lancet Commission on diagnostics: transforming access to diagnostics (២០២១)
- EurekAlert / The Lancet — សេចក្តីសង្ខេបស្ថិតិគម្លាតរោគវិនិច្ឆ័យសកល
- WHO — Essential medicines fact sheet (ប្រវត្តិ EML តាំងពី១៩៧៧)
- WHO — EDL update, ២០២៥ EML Expert Committee open session
📷 រូបភាពក្នុងអត្ថបទនេះ មានប្រភព និងឥណទានម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៅក្រោមរូបភាពនីមួយៗ។ ចុចលើរូបភាព ដើម្បីមើលទំហំធំ។
✓ ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពស្នូល ១៥ ប្រភព
📚 សុខភាព និងវេជ្ជសាស្ត្រ · គួរដឹង Eksastra
អត្ថបទចំណេះដឹងស៊ីជម្រៅជាភាសាខ្មែរ ផ្អែកលើប្រភពដែលអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បាន។
សុខភាព និងវេជ្ជសាស្ត្រ ទាំងអស់ →បញ្ជីថ្នាំសំខាន់របស់ WHOតេស្តរោគវិនិច្ឆ័យលឿននៅចំណុចថែទាំភាពធន់ថ្នាំអង់ទីប៊ីយោទិក