រឿងសំខាន់នៃថ្ងៃ៖ ការចាប់ផ្តើមផ្លូវរថភ្លើងលីវើពូល-ម៉ង់ចេស្ទ័រ A

ដើមទសវត្សរ៍១៨២០ ក្រុងលីវើពូល និងក្រុងម៉ង់ចេស្ទ័រ គឺជាបេះដូងសម្រាប់ការបញ្ចេះបញ្ចូលនៃបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្មអង់គ្លេស៖ កំពង់ផៃលីវើពូលទទួលកប្បាសដើមពីអាមេរិកមកឡើងគោក រួចដឹកជញ្ជូនតាមប្រឡាយទៅរោងចក្រត្បាញកម្រាលនៅម៉ង់ចេស្ទ័រ ចម្ងាយប្រហែល៥០គីឡូម៉ែត្រ។ ប៉ុន្តែក្រុមហ៊ុនប្រឡាយដឹកជញ្ជូន (canal companies) ជាអ្នកគ្រប់គ្រងផ្តាច់មុខលើផ្លូវនេះ ដាក់តម្លៃខ្ពស់ និងធ្វើឲ្យទំនិញត្រូវចំណាយពេលរហូតដល់ជាច្រើនថ្ងៃដើម្បីធ្វើដំណើរចម្ងាយតែប៉ុណ្ណឹង—ជាហេតុធ្វើឲ្យពាណិជ្ជករ និងម្ចាស់រោងចក្រកើនកំហឹងកាន់តែខ្លាំង។ ឆ្នាំ១៨២៤ ក្រុមអ្នកជំនួញនាំមុខដោយលោក Joseph Sandars បានស្នើគំនិតឲ្យសាងសង់ផ្លូវរថភ្លើងភ្ជាប់ទីក្រុងទាំងពីរ ដើម្បីកាត់បន្ថយការគ្រប់គ្រងផ្តាច់មុខរបស់ក្រុមហ៊ុនប្រឡាយ។ សំណើដំបូងឆ្នាំ១៨២៥ត្រូវសភាអង់គ្លេសច្រានចោល ដោយសារការជំទាស់យ៉ាងខ្លាំងពីម្ចាស់ដីធ្លី និងក្រុមហ៊ុនប្រឡាយ ប៉ុន្តែច្បាប់ស្តីពីការសាងសង់ត្រូវបានអនុម័តនៅឆ្នាំ១៨២៦ បន្ទាប់ពីការចរចាថ្មី។

ក្រុមហ៊ុនផ្លូវរថភ្លើងបានតែងតាំងវិស្វករ George Stephenson ជាប្រធានវិស្វករគម្រោង ដែលត្រូវប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាវិស្វកម្មដ៏លំបាកជាច្រើន៖ ការឆ្លងកាត់ដីភក់ជ្រៅ Chat Moss ប្រវែងជាង៧គីឡូម៉ែត្រ ដោយប្រើប្រាស់បច្ចេកទេសផ្លូវអណ្តែតលើភក់ (ការដាក់ធុងឈើ និងធុងសំពៅជាមូលដ្ឋាន) ការសង់ស្ពានឆ្លងទឹក Sankey Viaduct ដែលមានប្រាំបួនធ្នូ កម្ពស់ជាង២០ម៉ែត្រ ការជីកផ្លូវរូងក្រោមដីនៅ Wapping ប្រវែងជាង២គីឡូម៉ែត្រ និងការជីកកាត់ភ្នំថ្មនៅ Olive Mount ជម្រៅជិត២១ម៉ែត្រ។ ក្រៅពីនេះ ក្រុមហ៊ុននៅតែជជែកគ្នាមិនចប់ថា គួរប្រើប្រាស់ម៉ាស៊ីនចំហាយស្ថិតនៅដីជាមួយខ្សែកាបទាញរថភ្លើង ឬប្រើប្រាស់ទូរចក្រចំហាយផ្លាស់ទីខ្លួនឯង (locomotive)។ ដើម្បីដោះស្រាយជម្លោះនេះ ក្រុមហ៊ុនបានរៀបចំការប្រកួតជាសាធារណៈនៅ Rainhill ក្នុងខែតុលា ១៨២៩ ដោយផ្តល់រង្វាន់ ៥០០ផោនដល់អ្នកឈ្នះ។ ទូរចក្រ Rocket ដែលរចនាដោយ Robert Stephenson (កូនប្រុសរបស់ George) បានឈ្នះការប្រកួត ដោយធ្វើដំណើរបានលឿនរហូតដល់ ៥៨គីឡូម៉ែត្រ/ម៉ោង (៣៦ម៉ាយ/ម៉ោង)—លឿនជាងអ្វីៗដែលមនុស្សធ្លាប់ធ្វើដំណើរពីមុនមក—ហើយបញ្ជាក់ថាទូរចក្រចំហាយផ្លាស់ទីខ្លួនឯងជាដំណោះស្រាយដ៏ត្រឹមត្រូវ។

ជាការពិត ការជជែកគ្នារវាងទូរចក្រចំហាយ និងម៉ាស៊ីនស្ថិតនៅដីមិនមែនជារឿងតូចតាចឡើយ៖ នាយកក្រុមហ៊ុនមួយចំនួនធំពេញចិត្តនឹងប្រព័ន្ធម៉ាស៊ីនចំហាយឋិតស្ថិតតាមចំណុចផ្សេងៗលើផ្លូវ ភ្ជាប់ជាមួយខ្សែកាបធំៗសម្រាប់ទាញរថភ្លើងឆ្លងកាត់ ដូចប្រព័ន្ធប្រើប្រាស់ក្នុងអណ្តូងរ៉ែសម័យនោះ ព្រោះគិតថាមានសុវត្ថិភាពជាង និងចំណាយថែទាំតិចជាង។ George Stephenson ត្រូវតស៊ូបញ្ចុះបញ្ចូលក្រុមប្រឹក្សាភិបាលអស់រយៈពេលជាច្រើនខែ មុននឹងសម្រេចចិត្តរៀបចំការប្រកួត Rainhill ដើម្បីផ្តល់ចម្លើយច្បាស់លាស់តាមលក្ខណៈវិទ្យាសាស្ត្រ។ តាមផែនការដើម ថវិកាសាងសង់ត្រូវប្រមូលពីការលក់ភាគហ៊ុនចំនួន៤.០០០ ក្នុងតម្លៃ១០០ផោនក្នុងមួយភាគហ៊ុន សរុបប្រមាណ៤០០.០០០ផោន—ជាគំរូមូលនិធិឯកជនដ៏ធំមួយសម្រាប់សម័យនោះ ដែលបានក្លាយជាគំរូឲ្យគម្រោងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធធំៗជាច្រើនទៀតធ្វើតាមក្រោយមក។

ព្រឹកថ្ងៃទី១៥ ខែកញ្ញា ១៨៣០ រថភ្លើងចំនួនប្រាំបីបានតម្រៀបគ្នាចេញពីស្ថានីយ៍ Edge Hill ក្រុងលីវើពូល ដឹកភ្ញៀវកិត្តិយសជាង៦០០នាក់—រួមមានឌុកនៃវែលលិងតុន (Duke of Wellington) ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអង់គ្លេសក្នុងសម័យនោះ ដែលអង្គុយលើទូរចក្រ Northumbrian—ក៏ដូចជាអតីតរដ្ឋមន្ត្រីជំនួញ William Huskisson ដែលជាតំណាងសភាតំណាងឲ្យក្រុងលីវើពូល។ ប្រជាជនរាប់ម៉ឺននាក់បានប្រមូលផ្តុំគ្នាតាមដងផ្លូវដើម្បីមើលព្រឹត្តិការណ៍ជាប្រវត្តិសាស្ត្រនេះ។ ចន្លោះផ្លូវនៅ Parkside ដែលចម្ងាយប្រហែល១៧ម៉ាយពីលីវើពូល រថភ្លើងបានឈប់សម្រាកបន្តិចដើម្បីបំពេញទឹក ហើយភ្ញៀវកិត្តិយសមួយចំនួនប្រហែល៥០នាក់បានចុះពីរថភ្លើងទោះបីមានការព្រមានពីបុគ្គលិកក៏ដោយ។ Huskisson បានដើរទៅសំពះដៃឌុកនៃវែលលិងតុននៅលើរថភ្លើងមួយទៀត នៅពេលដែលទូរចក្រ Rocket កំពុងរត់មកលើផ្លូវជាប់គ្នា។ គាត់ភ័យស្លន់ស្លោ ព្យាយាមឡើងជិះលើផ្លូវជិត ទ្វាររថភ្លើងបានបើកទល់មុខ Rocket ដោយផ្ទាល់ ធ្វើឲ្យគាត់ដួលចុះទៅលើផ្លូវដែក ហើយកង់រថភ្លើងបានកិនជើងស្តាំរបស់គាត់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ គាត់ត្រូវបញ្ជូនទៅព្រះវិហារ Eccles ជិតនោះ ហើយបានស្លាប់នៅល្ងាចថ្ងៃដដែល ប្រហែល១០ម៉ោងក្រោយគ្រោះថ្នាក់។

រឿងសំខាន់នៃថ្ងៃ (បន្ត)៖ ផលវិបាក និងកេរ្តិ៍ដំណែល A

ក្រោយពីគ្រោះថ្នាក់ George Stephenson ផ្ទាល់បានបំបែកទូរចក្រ Northumbrian ចេញពីរថភ្លើងផ្សេងទៀត ហើយបានបញ្ជូន Huskisson ទៅព្រះវិហារ Eccles ដោយប្រញាប់ប្រញាល់ តាមរបាយការណ៍មួយចំនួន ធ្វើដំណើរបានលឿនរហូតដល់ជាង៥០គីឡូម៉ែត្រ/ម៉ោង—ជាល្បឿនដ៏គួរឲ្យភ្ញាក់ផ្អើលសម្រាប់សម័យនោះ ប៉ុន្តែក៏ធ្វើឲ្យរថភ្លើងផ្សេងទៀតត្រូវរង់ចាំមួយរយៈមិនដឹងមូលហេតុ។ ព្រឹត្តិការណ៍នៅសល់នៃថ្ងៃនោះកាន់តែស្រពិចស្រពិល៖ នៅពេលរថភ្លើងមួយចំនួនទៅដល់ក្រុងម៉ង់ចេស្ទ័រ ពួកគេមិនត្រូវទទួលស្វាគមន៍ដោយអំណរបានទាំងស្រុងឡើយ។ ក្រុមកម្មករត្បាញកម្រាលដោយដៃ (handloom weavers) ដែលកំពុងបាត់បង់ការងារដោយសារគ្រឿងចក្រថ្មីៗ បានប្រមូលផ្តុំគ្នាតាមផ្លូវដោយលើកទង់បណ្តាញបួន (tricolore) និងបដដែលមានពាក្យ «No Corn Laws» ស្រែកតវ៉ា និងបោះបន្លែទៅលើរថភ្លើងរបស់ឌុកនៃវែលលិងតុន។ ឌុកបានបដិសេធមិនចុះពីរថភ្លើង ហើយបានបញ្ជាឲ្យត្រឡប់ទៅលីវើពូលវិញភ្លាមៗ ដោយមិនចូលរួមកម្មវិធីទទួលស្វាគមន៍ណាមួយឡើយ។

ទោះបីជាថ្ងៃបើកបញ្ជូនត្រូវស្រដោះដោយសោកនាដកម្មនិងភាពចលាចលក៏ដោយ ក្រុមហ៊ុនបានបើកសេវាកម្មធម្មតាតែពីរថ្ងៃក្រោយមក គឺថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា ១៨៣០ កាសែតនៅចក្រភពអង់គ្លេស និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានអំពីទាំងគ្រោះថ្នាក់ និងសមិទ្ធផលបច្ចេកវិទ្យានេះយ៉ាងទូលំទូលាយអស់ជាច្រើនសប្តាហ៍ ធ្វើឲ្យឈ្មោះលីវើពូល-ម៉ង់ចេស្ទ័រក្លាយជាប្រធានបទសន្ទនាទូទាំងពិភពលោកខាងលិច។ ទោះជាយ៉ាងណា ផ្លូវរថភ្លើងនេះបានក្លាយជាជោគជ័យផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងលឿន ទាំងសម្រាប់ការដឹកអ្នកដំណើរ និងទំនិញ (ជាពិសេសកប្បាស និងធ្យូងថ្ម)។ ជោគជ័យនេះបានបញ្ចេញផលអន្លាចមួយ៖ ការវិនិយោគលើផ្លូវរថភ្លើងបានផ្ទុះឡើងនៅចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងទសវត្សរ៍១៨៣០-១៨៤០ ដែលអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រតែងហៅថា «ការឆាបឆេះនៃការវិនិយោគរថភ្លើង» (Railway Mania)។ ម៉្យាងទៀត គំរូបច្ចេកទេសនេះ—ដែកគោល ទូរចក្រចំហាយ និងកាលវិភាគទៀងទាត់—ត្រូវចម្លងតាមគ្នាយ៉ាងឆាប់រហ័សនៅទូទាំងពិភពលោក រួមទាំងសហរដ្ឋអាមេរិក (ដែលក៏បើកផ្លូវរថភ្លើងសាធារណៈដំបូងរបស់ខ្លួននៅឆ្នាំ១៨៣០ដូចគ្នា) និងទ្វីបអឺរ៉ុប ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូនពិភពលោកសព្វថ្ងៃ។ ផលវិបាកមួយទៀតដែលមិនសូវមានគេនឹកឃើញគឺបញ្ហាម៉ោង៖ ដើម្បីឲ្យកាលវិភាគរថភ្លើងអាចប្រព្រឹត្តទៀងទាត់នៅទូទាំងបណ្តាញ ក្រុមហ៊ុនរថភ្លើងចាប់ផ្តើមទាមទារឲ្យស្ថានីយ៍ទាំងអស់ប្រើម៉ោងតែមួយដូចគ្នា—ជំនួសម៉ោងក្នុងស្រុកដែលខុសគ្នាបន្តិចបន្តួចពីទីក្រុងមួយទៅទីក្រុងមួយទៀត។ ក្រុមហ៊ុនរថភ្លើង Great Western បានចាប់ផ្តើមអនុវត្ត «ម៉ោងឡុងដ៍» (London time) ទូទាំងបណ្តាញរបស់ខ្លួនតាំងពីឆ្នាំ១៨៤០ ហើយត្រឹមឆ្នាំ១៨៥៥ស្ថាប័នសាធារណៈស្ទើរទាំងអស់នៅចក្រភពអង់គ្លេសក៏ដើរតាម—ជាដើមកំណើតដ៏សំខាន់មួយនៃប្រព័ន្ធតំបន់ម៉ោងស្តង់ដារ (time zones) ដែលពិភពលោកទទួលយកជាផ្លូវការនៅសន្និសីទអន្តរជាតិឆ្នាំ១៨៨៤។

រឿងទីពីរនៃថ្ងៃ៖ ១៩៧១ — ដំណើរតំបូងបង្កើតអង្គការ Greenpeace B

ក្នុងបរិបទសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់ ទីភ្នាក់ងារថាមពលអាតូមិកសហរដ្ឋអាមេរិក (Atomic Energy Commission) បានរៀបចំកម្មវិធីសាកល្បងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក្រោមដីមួយនៅលើកោះ Amchitka ក្នុងកោះជួរ Aleutian រដ្ឋ Alaska ដែលជាកម្មវិធីតែងតែសាកល្បងអំឡុងចុងទសវត្សរ៍១៩៦០។ ការសាកល្បងលើកបន្ទាប់ដែលមានលេខកូដ Cannikin ត្រូវគ្រោងធ្វើក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ ជាការផ្ទុះក្រោមដីធំជាងគេលើកមុនៗ ធ្វើឲ្យអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ និងអ្នកនិយាយអំពីបរិស្ថានមួយចំនួនតូចមានការព្រួយបារម្ភខ្លាំង អំពីហានិភ័យរញ្ជួយដី រលកយក្ស (tsunami) និងការខូចខាតដល់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីសមុទ្រនៅតំបន់នោះ។ នៅទីក្រុង Vancouver ប្រទេសកាណាដា ក្រុមអ្នកជំទាស់តូចមួយហៅខ្លួនឯងថា «គណៈកម្មាធិការកុំធ្វើឲ្យមានរលក» (Don’t Make a Wave Committee) បានចាត់តាំងខ្លួនឯងឲ្យធ្វើអ្វីមួយដើម្បីទប់ស្កាត់ការសាកល្បងនេះ។

ថ្ងៃទី១៥ ខែកញ្ញា ១៩៧១ ក្រុមនេះបានជួលទូកនេសាទត្រីតូនតឿរបុរាណមួយឈ្មោះ Phyllis Cormack ជាមួយម្ចាស់-កាបូបទឹក John Cormack ហើយបានផ្តាំឈ្មោះទូកនេះក្នុងអំឡុងដំណើរថា «Greenpeace»។ អ្នកដំណើរដែលឡើងទូកនេះមានលោក Jim និង Marie Bohlen លោក Irving Stowe លោក Bill Darnell អ្នកសារព័ត៌មាន Bob Hunter និង Ben Metcalfe—ក្រុមតូចមួយប៉ុន្តែមានចិត្តអំណត់ខ្លាំង។ ពួកគេចេញពី Vancouver ឆ្ពោះទៅកោះ Amchitka ដោយសង្ឃឹមថានឹងអាចធ្វើដំណើរទៅដល់តំបន់សាកល្បង ដើម្បីធ្វើជាសាក្សីផ្ទាល់ភ្នែក និងទាញការចាប់អារម្មណ៍ពីសារព័ត៌មានពិភពលោក។

ជាក់ស្តែង នាវាចម្បាំងកម្លាំងទឹករបស់អាមេរិកបានទប់ស្កាត់ទូក Phyllis Cormack មុននឹងទាំងទៅដល់តំបន់សាកល្បង ហើយវិវាទផ្ទៃក្នុងចន្លោះសមាជិកគ្នាបានធ្វើឲ្យក្រុមត្រូវត្រឡប់ក្រោយ។ ការសាកល្បង Cannikin ខ្លួនឯង—ដែលមានកម្លាំងផ្ទុះប្រហែល៥មេហ្គាតោន ធំជាងគ្រាប់បែកបានទម្លាក់ដាក់ក្រុងហ៊ីរ៉ូស៊ីម៉ាជាង៣០០ដង—ជាការផ្ទុះនុយក្លេអ៊ែរក្រោមដីធំបំផុតដែលសហរដ្ឋអាមេរិកធ្លាប់ធ្វើ ហើយនៅតែបានធ្វើឡើងនៅខែវិច្ឆិកា ១៩៧១ ដូចគ្រោងទុក បើទោះបីជាមានការតវ៉ាខ្លាំងក្តី។ ប៉ុន្តែផលវិបាកជាវាយថ្មីៗពីព័ត៌មានសារព័ត៌មានពិភពលោក—អ្វីដែល Bob Hunter ក្រោយមកតែងហៅថា «media mindbomb» ដំបូងគេ—បានធ្វើឲ្យផែនការសាកល្បងបន្តបន្ទាប់ត្រូវលុបចោល ហើយប្រាំខែក្រោយមក រដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបានប្រកាសបញ្ចប់កម្មវិធីសាកល្បងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនៅ Amchitka ជាស្ថាពរ។ ឈ្មោះ «Greenpeace» ខ្លួនឯងកើតចេញពីការឆ្លើយឆ្លងគ្នាធម្មតា៖ ពេលលោក Irving Stowe និយាយលាថា «Peace» លោក Bill Darnell បានឆ្លើយថា «ធ្វើឲ្យវាជា green peace ចុះ»—ហើយពាក្យនោះក្រោយមកត្រូវយកមកប្រើជាឈ្មោះផ្លូវការនៃអង្គការបរិស្ថានដែលធំបំផុតមួយក្នុងពិភពលោកសព្វថ្ងៃ។ ការតវ៉ាប្រឆាំងការសាកល្បងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនៅតែជាចំណុចស្នូលមួយរបស់ Greenpeace ក្នុងទសវត្សរ៍បន្ទាប់ៗមក៖ ឆ្នាំ១៩៨៥ នាវា Rainbow Warrior របស់ពួកគេត្រូវភ្នាក់ងារបារាំងទម្លុះលិចនៅកំពង់ផែ Auckland ប្រទេសនូវែលសេឡង់ ខណៈកំពុងរៀបចំតវ៉ាការសាកល្បងអាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់បារាំងនៅកោះ Moruroa ក្នុងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក ធ្វើឲ្យអ្នកថតរូបម្នាក់ស្លាប់ ហើយបង្កជាវិបត្តិការទូតដ៏ធំរវាងបារាំង និងនូវែលសេឡង់។

ព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងទៀតនៅថ្ងៃ១៥ កញ្ញា C

កាលបរិច្ឆេទខាងក្រោមទាំងអស់ រាប់តាមប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរីយ៉ាន ដែលជាប្រតិទិនប្រើប្រាស់ជាផ្លូវការនៅចក្រភពអង់គ្លេស និងសហរដ្ឋអាមេរិកទាំងអស់ចាប់តាំងពីមុនព្រឹត្តិការណ៍ទាំងអស់ខាងក្រោមរួចមកហើយ ដូច្នេះមិនមានបញ្ហាចន្លោះប្រតិទិនជូលីយ៉ាន-ហ្គ្រេហ្គោរីយ៉ានកើតឡើងចំពោះកាលបរិច្ឆេទទាំងនេះឡើយ។

កើត និងស្លាប់នៅថ្ងៃនេះ D

ក្នុងចំណោមអ្នកកើតនៅថ្ងៃទី១៥ ខែកញ្ញា Agatha Christie គឺជាឈ្មោះមួយដែលគេស្គាល់ច្រើនជាងគេនៅសព្វថ្ងៃ។ កើតនៅ Torquay ប្រទេសអង់គ្លេស ក្នុងឆ្នាំ១៨៩០ នាងបានចាប់ផ្តើមសរសេរប្រលោមលោកឧក្រិដ្ឋកម្មក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ ហើយបានបន្តសរសេររហូតដល់ស្លាប់ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ ជាចំនួនសរុប៦៦ប្រលោមលោក រួមទាំងតួអង្គស៊ើបអង្កេតល្បីល្បាញ Hercule Poirot (លេចមុខក្នុង៣៣ប្រលោមលោក) និង Miss Marple។ សៀវភៅរបស់នាងត្រូវបានគេលក់លើសពីមួយពាន់លានក្បាលជាភាសាអង់គ្លេស និងមួយពាន់លានទៀតជាការបកប្រែ ធ្វើឲ្យនាងក្លាយជាអ្នកនិពន្ធប្រលោមលោកលក់ដាច់ជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលត្រូវគេលក់ចាញ់តែគម្ពីរបៃប្លា និងស្នាដៃរបស់ William Shakespeare ប៉ុណ្ណោះ។ ជីវិតរបស់នាងផ្ទាល់ក៏មានអាថ៌កំបាំងមួយសមនឹងសៀវភៅរបស់នាង៖ ថ្ងៃទី៣ ខែធ្នូ ១៩២៦ Christie បានបាត់ខ្លួនភ្លាមៗ ដោយរថយន្តរបស់នាងត្រូវរកឃើញលិចនៅតំបន់ Newlands Corner ប៉ុន្តែខ្លួននាងបាត់រយៈពេល១០ថ្ងៃ មុននឹងត្រូវរកឃើញនៅសណ្ឋាគារមួយក្រុង Harrogate ដោយប្រើឈ្មោះក្លែងក្លាយ។ មូលហេតុពិតនៃការបាត់ខ្លួននេះ—ជំងឺភ្លេចអង្គចាំ ភាពតានតឹងផ្លូវចិត្ត ឬយុទ្ធសាស្ត្រផ្សព្វផ្សាយ—នៅតែជាអាថ៌កំបាំងដែលមិនធ្លាប់ត្រូវពន្យល់ជាសាធារណៈឡើយ។ ក្រៅពីនេះ ល្ខោនរបស់នាងឈ្មោះ «The Mousetrap» ដែលចាក់សម្តែងជាលើកដំបូងឆ្នាំ១៩៥២ បានក្លាយជាល្ខោនដែលបានចាក់សម្តែងជាប់ៗគ្នាយូរបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក ដោយឈានដល់ការសម្តែងលើសពី៣ម៉ឺនលើកនៅឆ្នាំ២០២៥។

ហេតុអ្វីនៅតែសំខាន់សព្វថ្ងៃ E

ផ្លូវរថភ្លើងលីវើពូល-ម៉ង់ចេស្ទ័រ មិនមែនគ្រាន់តែជាបញ្ហាប្រវត្តិសាស្ត្រនោះទេ វាជាគំរូដើមកំណើតនៃប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូនដែលពិភពលោកទាំងមូលពឹងផ្អែកសព្វថ្ងៃ។ បច្ចេកវិទ្យារថភ្លើងលឿន (high-speed rail) នៅជប៉ុន (Shinkansen) អឺរ៉ុប (TGV, ICE) និងបណ្តាញរថភ្លើងលឿនដ៏ធំបំផុតរបស់ចិន សុទ្ធតែជាកូនចៅផ្ទាល់នៃគោលការណ៍ដូចគ្នា—ដែកគោលពីរ ម៉ាស៊ីនចំហេះថាមពល និងកាលវិភាគទៀងទាត់—ដែលចាប់ផ្តើមកកើតឡើងជាលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ១៨៣០។ ខណៈពិភពលោកកំពុងស្វែងរកមធ្យោបាយកាត់បន្ថយកាបូននៃការដឹកជញ្ជូន រថភ្លើងកំពុងទទួលបានចំណាប់អារម្មណ៍ម្តងទៀត ជាជម្រើសដ៏មានប្រសិទ្ធភាពជាងយន្តហោះ និងរថយន្តសម្រាប់ដំណើរផ្លូវឆ្ងាយ។

ចំណែក Greenpeace ដែលកកើតចេញពីដំណើរតូចមួយក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ សព្វថ្ងៃបានក្លាយជាអង្គការបរិស្ថានដ៏ធំបំផុតមួយក្នុងពិភពលោក ដោយមានការិយាល័យប្រតិបត្តិការនៅជាង៥៥ប្រទេស និងអ្នកគាំទ្ររាប់លាននាក់។ យុទ្ធសាស្ត្រដែលកកើតឡើងលើកដំបូងលើទូក Phyllis Cormack—ការធ្វើសកម្មភាពផ្ទាល់ (direct action) បញ្ចូលគ្នាជាមួយការទាញយកចំណាប់អារម្មណ៍ពីសារព័ត៌មានពិភពលោក—ក្លាយជាគំរូយុទ្ធសាស្ត្រដែលចលនាបរិស្ថាន និងចលនាយុត្តិធម៌អាកាសធាតុជាច្រើនកន្លងមកយកតម្រាប់តាម។

ដឹងឬទេ? F

អត្ថបទពាក់ព័ន្ធ G

សំណួរញឹកញាប់ H