០១ស្គាល់សមុទ្រចិនខាងត្បូង

សមុទ្រចិនខាងត្បូង គឺជាសមុទ្ររាក់មួយផ្នែក ស្ថិតនៅចន្លោះ ចិន ខាងជើង វៀតណាម ខាងលិច ម៉ាឡេស៊ី និងបរនេអូ ខាងត្បូង និង ហ្វីលីពីន ខាងកើត។ ផ្ទៃដីរបស់វាប៉ាន់ស្មានប្រមាណ ៣.៥ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលធំជាងផ្ទៃដីកម្ពុជាជិត ២០០ ដង។ ក្នុងផ្ទៃទឹកនោះមានលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រតូចៗជាង ២៥០ កន្លែង — កោះ ផ្ទាំងថ្មប៉ប្រះទឹក ខ្សាច់ និងទីរាក់ — ដែលភាគច្រើនតូចជាងភូមិមួយ ហើយខ្លះលិចទឹកនៅពេលទឹកឡើង។

ក្រុមកោះសំខាន់ពីរគឺ ប៉ារ៉ាសែល (Paracel / 西沙 / Hoàng Sa) នៅភាគខាងជើង និង ស្ព្រាតលី (Spratly / 南沙 / Trường Sa) នៅភាគកណ្តាល-ខាងត្បូង ដែលមានលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រកំណត់អត្តសញ្ញាណបាន ១៧៥ កន្លែង។ បន្ថែមពីនេះ មានទីរាក់ ស្កាបូរ៉ូ (Scarborough Shoal) នៅភាគខាងកើត ដែលចិនបានគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែងតាំងពីឆ្នាំ ២០១២។

០២ភាគហ៊ុនពិត៖ ត្រី កប៉ាល់ និងប្រេង

ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយច្រើនតែពណ៌នាជម្លោះនេះថាជា «សង្គ្រាមប្រេង»។ តួលេខផ្លូវការបង្ហាញរូបភាពខុសពីនោះ។ ភាគហ៊ុនធំបំផុតគឺ ការដឹកជញ្ជូន និង ជលផល មិនមែនប្រេងឡើយ។

ការដឹកជញ្ជូន — លេខដែលត្រូវប្រុងប្រយ័ត្ន

តួលេខ «ទំនិញ ៥.៣ ទ្រីលានដុល្លារ» ដែលឃើញញឹកញាប់ គឺ លើសការពិត។ គម្រោង China Power របស់ស្ថាប័ន CSIS បានគណនាឡើងវិញ ហើយរកឃើញលេខពិតគឺប្រហែល ៣.៤ ទ្រីលានដុល្លារក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ ស្មើនឹងប្រហែល ២១% នៃពាណិជ្ជកម្មសកល នាឆ្នាំនោះ។ សម្រាប់ចិនផ្ទាល់ ៦៤.១% នៃពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្ររបស់ខ្លួនឆ្លងកាត់ទីនេះ; ជប៉ុន ១៩.១%; ឥណ្ឌា ៣០.៦%; សហរដ្ឋអាមេរិកតែ ៥.៧%។ ចំណាំថាទិន្នន័យ CSIS នេះឈប់ត្រឹមឆ្នាំ ២០១៦ ដូច្នេះកុំយកទៅប្រើជាលេខបច្ចុប្បន្ន។

ជលផល — ភាគហ៊ុនដែលប៉ះមនុស្សផ្ទាល់

• ១២% នៃត្រីដែលចាប់បានលើពិភពលោក មកពីសមុទ្រនេះ ហើយ ជាងពាក់កណ្តាល នៃទូកនេសាទពិភពលោកប្រតិបត្តិការនៅទីនេះ។
• មនុស្សប្រហែល ៣.៧ លាននាក់ មានការងារផ្ទាល់ពីជលផលក្នុងតំបន់នេះ។
• ស្តុកត្រីបានធ្លាក់ចុះ ៧០–៩៥% ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ ១៩៥០ ហើយអត្រាចាប់បានធ្លាក់ ៦៦–៧៥% ក្នុងរយៈពេល ២០ ឆ្នាំចុងក្រោយ។
• ផ្ទាំងថ្មប៉ប្រះទឹកជាង ១៦០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ត្រូវបានបំផ្លាញដោយការជីកយកខ្យង ការជីកលូ និងការសាងសង់កោះ។

០៣អ្នកទាមទារ និងអ្វីដែលគេទាមទារ

មានភាគី ប្រាំមួយ ដែលទាមទារផ្នែកខ្លះនៃសមុទ្រនេះ ហើយមួយទៀត (ឥណ្ឌូនេស៊ី) មិនទាមទារកោះណាមួយ តែមានតំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខជាន់គ្នាជាមួយបន្ទាត់ដាច់ៗរបស់ចិន។

ទំនាស់ប្រដាប់អាវុធក្នុងអតីតកាល

០៤បន្ទាត់ដាច់ៗ ពី ៩ ដល់ ១០

«បន្ទាត់ដាច់ៗ» (dash line) គឺជាបន្ទាត់រាងអក្សរ U ដែលចិនគូសលើផែនទីរបស់ខ្លួន ព័ទ្ធស្ទើរតែទាំងមូលនៃសមុទ្រចិនខាងត្បូង។ ប្រវត្តិរបស់វាខ្លីជាងអ្វីដែលមនុស្សភាគច្រើនគិត៖

1. ឆ្នាំ ១៩៤៧ — សាធារណរដ្ឋចិន (រដ្ឋាភិបាល Kuomintang) បោះពុម្ពផែនទីមួយដែលមាន ១១ បន្ទាត់ដាច់។
2. ឆ្នាំ ១៩៥៣ — សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ដកបន្ទាត់ពីរចេញនៅឈូងសមុទ្រតុងកឹង តាមកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយវៀតណាម ធ្វើឲ្យនៅសល់ ៩ បន្ទាត់។
3. ២៨ សីហា ២០២៣ — ក្រសួងធនធានធម្មជាតិចិន បោះពុម្ព «ផែនទីស្តង់ដារ ២០២៣» ដែលបន្ថែម បន្ទាត់ទី ១០ នៅខាងកើតតៃវ៉ាន់។
4. ចុងសីហា ២០២៣ — ឥណ្ឌា, ម៉ាឡេស៊ី, ហ្វីលីពីន, វៀតណាម, តៃវ៉ាន់ និងនេប៉ាល់ បានប្រឆាំងជាផ្លូវការ។ ហ្វីលីពីនដកស្រង់ UNCLOS ជាមូលដ្ឋាន។

០៥ច្បាប់៖ UNCLOS និងសាលក្រម ២០១៦

អនុសញ្ញា UNCLOS ១៩៨២

អនុសញ្ញាសហប្រជាជាតិស្តីពីច្បាប់សមុទ្រ (UNCLOS) ត្រូវបានបើកឲ្យចុះហត្ថលេខានៅ ថ្ងៃទី ១០ ធ្នូ ១៩៨២ នៅ Montego Bay ប្រទេសហ្សាម៉ាអ៊ិក បន្ទាប់ពីការចរចាជាង ១៤ ឆ្នាំ ហើយចូលជាធរមាននៅ ១៦ វិច្ឆិកា ១៩៩៤។ គោលការណ៍សំខាន់ពីរដែលពាក់ព័ន្ធនឹងជម្លោះនេះគឺ៖

សាលក្រម ១២ កក្កដា ២០១៦

ហ្វីលីពីនបានដាក់ពាក្យបណ្តឹងនៅ ២២ មករា ២០១៣។ ក្រុមប្រឹក្សាមជ្ឈត្តករ ៥ រូប ដឹកនាំដោយចៅក្រម Thomas A. Mensah បានចេញសាលក្រមចុងក្រោយនៅ ១២ កក្កដា ២០១៦។ ចំណុចសម្រេចសំខាន់៖

1. បន្ទាត់ដាច់ៗគ្មានមូលដ្ឋានច្បាប់ — «គ្មានមូលដ្ឋានច្បាប់ឲ្យចិនទាមទារសិទ្ធិប្រវត្តិសាស្ត្រលើធនធាន» ក្នុងបន្ទាត់ទាំងនោះទេ។
2. គ្មានលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រណាមួយក្នុងស្ព្រាតលី បង្កើតតំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខបានឡើយ — ទាំងអស់ជា «ថ្ម» ក្រោមមាត្រា 121(3) ដែលទទួលបានច្រើនបំផុតត្រឹម ១២ ម៉ាយសមុទ្រ។ ក្រុមប្រឹក្សាក៏សម្រេចថា ការលូបដីមិនអាចប្រែថ្មទៅជាកោះពេញលេញបានទេ។
3. Mischief Reef និង Second Thomas Shoal ស្ថិតក្នុងតំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ និងជម្រាលទ្វីបរបស់ហ្វីលីពីន។ ចិនបានរំលោភសិទ្ធិអធិបតេយ្យរបស់ហ្វីលីពីន ដោយសាងសង់កោះសិប្បនិម្មិត និងរារាំងការស្វែងរកប្រេង និងការនេសាទ។
4. ស្កាបូរ៉ូ — អ្នកនេសាទ ទាំងហ្វីលីពីន និងចិន មានសិទ្ធិនេសាទតាមប្រពៃណី ហើយចិនបានរំលោភសិទ្ធិនោះដោយរារាំងហ្វីលីពីនក្រោយខែឧសភា ២០១២។
5. បរិស្ថាន — ចិនបាន «បង្កគ្រោះថ្នាក់ធ្ងន់ធ្ងរដល់បរិស្ថានផ្ទាំងថ្មប៉ប្រះទឹក» និងអនុញ្ញាតឲ្យមានការចាប់យកសត្វជិតផុតពូជ។
6. ការធ្វើឲ្យជម្លោះកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ — ចិនបានពង្រីកជម្លោះក្នុងអំឡុងដំណើរការរឿងក្តី តាមរយៈការសាងសង់កោះទ្រង់ទ្រាយធំ ដែលបង្កគ្រោះថ្នាក់ «អចិន្ត្រៃយ៍ និងមិនអាចជួសជុលបាន»។

ចិនបានច្រានចោលទាំងស្រុង។ នៅថ្ងៃដដែល (១២ កក្កដា ២០១៦) ចិនប្រកាសថាសាលក្រម «គ្មានសុពលភាព និងគ្មានកម្លាំងចង» ហើយថាខ្លួន «មិនទទួលយក និងមិនទទួលស្គាល់» ព្រមទាំងមិនបានចូលរួមក្នុងដំណើរការរឿងក្តីតាំងពីដើម។

០៦កោះសិប្បនិម្មិត និងយោធានីយកម្ម

ចន្លោះឆ្នាំ ២០១៣ ដល់ ២០១៥ ចិនបានប្រែក្លាយផ្ទាំងថ្មប៉ប្រះទឹកលិចទឹកមួយចំនួន ទៅជាកោះសិប្បនិម្មិតដែលមានផ្លូវយន្តហោះ កំពង់ផែ និងរ៉ាដា។ ប៉ុន្តែចិនមិនមែនតែម្នាក់ឯងទេ — វៀតណាមកំពុងពង្រីកយ៉ាងលឿនផងដែរក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយ។

ផ្លូវយន្តហោះ និងប្រព័ន្ធអាវុធ

• តាមក្រសួងការពារជាតិជប៉ុន (មិថុនា ២០២៦) ចិនប្រតិបត្តិការផ្លូវយន្តហោះថ្នាក់ ~៣,០០០ ម៉ែត្រ ចំនួន ៤ — នៅ Fiery Cross, Mischief, Subi (ស្ព្រាតលី) និង Woody Island (ប៉ារ៉ាសែល)។ ទីប្រាំទំនងកំពុងសាងសង់នៅ Antelope Reef។
• ឧសភា ២០១៨ — ការដាក់ពង្រាយបញ្ជាក់លើកដំបូងនៃមីស៊ីលប្រឆាំងកប៉ាល់ YJ-12B និងមីស៊ីលប្រឆាំងអាកាស HQ-9B នៅ Fiery Cross, Subi និង Mischief។
• វៀតណាមមានផ្លូវយន្តហោះមួយនៅកោះ Spratly; ហ្វីលីពីនមានមួយនៅ Thitu។

កងជីវពលសមុទ្រ (Maritime Militia)

ក្រៅពីកងទ័ពជើងទឹក និងកងឆ្មាំសមុទ្រ ចិនប្រើប្រាស់ កងជីវពលនេសាទប្រដាប់អាវុធតាមសមុទ្រ (PAFMM) ដែលមើលទៅដូចទូកនេសាទធម្មតា។ តាមការវិភាគរូបភាពផ្កាយរណបរបស់ CSIS AMTI ក្នុងឆ្នាំ ២០២៥ មានទូកជីវពលជាមធ្យម ២៤១ គ្រឿងក្នុងមួយថ្ងៃ — កម្រិតខ្ពស់បំផុតដែលធ្លាប់វាស់បាន (ឆ្នាំ ២០២៤ គឺ ២៣២)។ ពួកវាប្រមូលផ្តុំច្រើនបំផុតនៅ Mischief Reef និង Whitsun Reef។

០៧ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ ២០២៣–២០២៦

ចំណុចប្រឈមមុខគ្នាញឹកញាប់បំផុតគឺ Second Thomas Shoal (Ayungin) ដែលហ្វីលីពីនបានបញ្ចោតកប៉ាល់ចម្បាំងចាស់ BRP Sierra Madre ឲ្យកឿងនៅទីនោះតាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៩ ហើយរក្សាទាហានតូចមួយក្រុមនៅលើវា។ ការផ្គត់ផ្គង់ស្បៀងទៅកប៉ាល់នេះ ក្លាយជាហេតុការណ៍ដដែលៗ។

០៨អាស៊ាន, ក្រមប្រតិបត្តិ (COC) និងកម្ពុជា

សេចក្តីប្រកាសឆ្នាំ ២០០២ — ចុះហត្ថលេខានៅភ្នំពេញ

សេចក្តីប្រកាសស្តីពីការប្រព្រឹត្តរបស់ភាគីនានានៅសមុទ្រចិនខាងត្បូង (DOC) ត្រូវបានចុះហត្ថលេខានៅ ថ្ងៃទី ៤ វិច្ឆិកា ២០០២ នៅរាជធានីភ្នំពេញ ដោយប្រទេសអាស៊ានទាំង ១០ និងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។ ឯកសារនេះកំណត់ថាភាគីនានា៖ ដោះស្រាយជម្លោះ ដោយសន្តិវិធី (កថាខណ្ឌ ៤); អនុវត្តការទប់អារម្មណ៍ រួមទាំងការមិនទៅតាំងទីលំនៅលើកោះ ថ្ម ឬទីរាក់ដែលមិនទាន់មានមនុស្សរស់នៅ (កថាខណ្ឌ ៥); និងធ្វើការឆ្ពោះទៅរក ក្រមប្រតិបត្តិ (Code of Conduct) ជាចុងក្រោយ (កថាខណ្ឌ ១០)។

តើ COC ដល់ណាហើយ?

រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសហ្វីលីពីនបានរាយបញ្ហាមិនទាន់ដោះស្រាយ ៤ ចំណុច៖ (១) វិសាលភាពភូមិសាស្ត្រ, (២) តើវា មានកម្លាំងចងតាមច្បាប់ ឬអត់, (៣) ទំនាក់ទំនងជាមួយ DOC ២០០២, និង (៤) និយមន័យពាក្យបច្ចេកទេស។ លោកស្រីបានលើកឡើងដោយត្រង់ថា «សូម្បីតែនិយមន័យនៃពាក្យ ការទប់អារម្មណ៍ ក៏មិនទាន់ដោះស្រាយបាន បន្ទាប់ពីជិត ១០ ឆ្នាំ»។

តួនាទីកម្ពុជា — ការពិតជាឯកសារ

កម្ពុជា មិនមែនជាអ្នកទាមទារ ក្នុងសមុទ្រចិនខាងត្បូងទេ ហើយគ្មានតំបន់សមុទ្រជាន់គ្នាជាមួយតំបន់ជម្លោះឡើយ។ ក្នុងនាមប្រធានអាស៊ានឆ្នាំ ២០១២ កិច្ចប្រជុំរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសនៅភ្នំពេញ បាន មិនអាចចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍រួម ជាលើកដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ៤៥ ឆ្នាំរបស់អាស៊ាន។ ហ្វីលីពីន និងវៀតណាមចង់បញ្ចូលភាសាអំពីស្កាបូរ៉ូ ខណៈប្រធានអង្គប្រជុំ គឺឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស ហោ ណាំហុង បានច្រានចោលដោយចាត់ទុកថាជាបញ្ហាទ្វេភាគី មិនសមនឹងដាក់ក្នុងសេចក្តីថ្លែងការណ៍រួម។ ក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ នៅវៀងចន្ទន៍ កម្ពុជាក៏បានជំទាស់នឹងការដកស្រង់សាលក្រមក្នុងសេចក្តីថ្លែងការណ៍រួមផងដែរ។

ផ្ទុយទៅវិញ ក្នុងអំឡុងអធិបតីភាពឆ្នាំ ២០២២ សេចក្តីថ្លែងការណ៍ប្រធានកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ានលើកទី ៤០ និង ៤១ នៅភ្នំពេញ (១១ វិច្ឆិកា ២០២២) បានលើកឡើងអំពីបញ្ហានេះ — កថាខណ្ឌ ១០១ បង្ហាញការព្រួយបារម្ភអំពីការលូបដី និងសកម្មភាពដែល «បំផ្លាញទំនុកចិត្ត បង្កើនភាពតានតឹង» និងអំពាវនាវឲ្យដោះស្រាយក្រោម UNCLOS ១៩៨២។

០៩មហាអំណាចក្រៅតំបន់

១០តើវាមានន័យយ៉ាងណាសម្រាប់កម្ពុជា?

កម្ពុជាមិនមានឆ្នេរប៉ះនឹងសមុទ្រចិនខាងត្បូងទេ — ឆ្នេររបស់យើងស្ថិតនៅ ឈូងសមុទ្រថៃ។ ប៉ុន្តែផលប៉ះពាល់មិនត្រូវការព្រំដែនរួមឡើយ។

• ការដឹកជញ្ជូន និងតម្លៃទំនិញ។ ទំនិញនាំចេញរបស់កម្ពុជា — សម្លៀកបំពាក់ ស្បែកជើង និងទំនិញធ្វើដំណើរ — ភាគច្រើនត្រូវបញ្ជូនតាមកប៉ាល់តូចទៅកំពង់ផែផ្ទេរដូចជាសិង្ហបុរី ក្រុងក្លាង ឬកំពង់ផែវៀតណាម មុននឹងឡើងកប៉ាល់ធំ។ កប៉ាល់ធំទាំងនោះស្ទើរតែទាំងអស់ឆ្លងកាត់សមុទ្រចិនខាងត្បូង។ ភាពមិនស្ថិតស្ថេរ ឬការឡើងតម្លៃធានារ៉ាប់រងសមុទ្រនៅតំបន់នេះ ប៉ះដល់តម្លៃដឹកជញ្ជូនរបស់យើងដោយប្រយោល តែពិតប្រាកដ។
• ឯកភាពអាស៊ាន។ កម្ពុជាជាសមាជិកអាស៊ាន ហើយអាស៊ានធ្វើការតាមរបៀប ការឯកភាព (consensus)។ នេះមានន័យថាជំហររបស់ប្រទេសតូចមួយ ក៏អាចកំណត់លទ្ធផលនៃឯកសាររួមបានដែរ — ដូចដែលបានឃើញនៅឆ្នាំ ២០១២ និង ២០១៦។
• មូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹករាម។ មូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹករាមត្រូវបានពង្រីកជាចម្បងដោយមូលនិធិចិន ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០២២ ហើយសម្ភារៈថ្មីត្រូវបានបើកដំណើរការក្នុងពិធីមួយនៅដើមខែមេសា ២០២៥ ដោយមានវត្តមាននាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន ម៉ាណែត។ លោកបានថ្លែងថារដ្ឋាភិបាល «គ្មានចេតនារំលោភរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដោយអនុញ្ញាតឲ្យកងទ័ពប្រទេសណាមួយបង្កើតមូលដ្ឋានផ្តាច់មុខលើទឹកដីកម្ពុជា» ឡើយ។ ជាភូមិសាស្ត្រ រាមស្ថិតនៅ ឈូងសមុទ្រថៃ ជាប់នឹង តែនៅ ក្រៅ តំបន់ជម្លោះ។

១១សំណួរ​ចម្លើយ (FAQ)

១២ប្រភព (Sources)

1. សាលក្រម ២០១៦ — Permanent Court of Arbitration, Case No. 2013-19 និង សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មានលេខ ១១ (១២ កក្កដា ២០១៦)
2. UNCLOS ១៩៨២ — UN Division for Ocean Affairs and the Law of the Sea
3. ថាមពល និងធនធាន — US EIA, South China Sea analysis brief (កុម្ភៈ ២០២៤) និង EIA Today in Energy (២០១៣)
4. ពាណិជ្ជកម្ម — CSIS China Power Project — How Much Trade Transits the South China Sea?
5. កោះសិប្បនិម្មិត និងជីវពល — CSIS AMTI Island Tracker, Keeping Score (៨ ឧសភា ២០២៦), China’s Militia in 2025, COC Blueprint: Fisheries & Environment
6. យោធា — ក្រសួងការពារជាតិជប៉ុន, China’s Activities in the South China Sea (មិថុនា ២០២៦)
7. DOC ២០០២ និង COC — អត្ថបទពេញ DOC (NUS Centre for International Law), សេចក្តីថ្លែងការណ៍ប្រធានកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន ៤០/៤១ ភ្នំពេញ (២០២២)
8. ព្រឹត្តិការណ៍ ២០២៥–២០២៦ — USNI News (២០ កក្កដា ២០២៦), USNI News (៣ សីហា ២០២៦), CFR Global Conflict Tracker

✓ ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភពបឋម · ធ្វើបច្ចុប្បន្នភាព សីហា ២០២៦

📷 រូបភាពក្នុងអត្ថបទនេះ មានប្រភព និងឥណទានម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៅក្រោមរូបភាពនីមួយៗ។ ចុចលើរូបភាព ដើម្បីមើលទំហំធំ។