តើទឹកទន្លេឆ្លងដែនជាអ្វី? សេចក្តីផ្តើម

អាងទន្លេឆ្លងដែន គឺជាតំបន់ដែលទឹកភ្លៀង ព្រិល ឬទឹកកកបាក់រលាយ ហូរឆ្លងកាត់ព្រំដែនប្រទេសច្រើនជាងមួយ មុននឹងទៅដល់សមុទ្រ ឬបឹងចុងក្រោយ។ យោងតាមទិន្នន័យ UN-Water ចុងក្រោយ ពិភពលោកមានអាងបែបនេះចំនួន ២៨៦ (ទន្លេ និងបឹង) បូកនឹងប្រព័ន្ធទឹកក្រោមដីឆ្លងដែនចំនួន ៥៩២ រួមគ្នាដោយប្រទេសចំនួន ១៥៣។ ក្នុងចំណោមនោះ មានតែ ៤៣ ប្រទេសប៉ុណ្ណោះ ដែលមានកិច្ចព្រមព្រៀងគ្រប់គ្រងរួមគ្នា គ្របដណ្តប់លើ ៩០% ឬលើសនៃទឹកឆ្លងដែនរបស់ខ្លួន (UN-Water, ២០២៤)។ ចំណែកអាងទឹកក្រោមដីទាំង ៥៩២ ដែលមើលមិនឃើញផ្ទាល់ភ្នែក ទទួលបានការយកចិត្តទុកដាក់ និងកិច្ចព្រមព្រៀងគ្រប់គ្រងតិចជាងអាងទន្លេលើផ្ទៃដីច្រើន បើទោះជាសហគមន៍ជាច្រើនពឹងផ្អែកលើវាផ្ទាល់សម្រាប់ទឹកផឹកក៏ដោយ។

បញ្ហាស្នូលនៃជម្លោះទាំងអស់នេះគឺភូមិសាស្ត្រ៖ ប្រទេសនៅភាគខាងលើទន្លេ (upstream) ជាអ្នកគ្រប់គ្រងលំហូរទឹកជាដំបូង ខណៈប្រទេសនៅភាគខាងក្រោម (downstream) ត្រូវពឹងផ្អែកលើអ្វីដែលនៅសល់។ ការសាងសង់ទំនប់ ការបង្វែរប្រឡាយស្រោចស្រព ឬសូម្បីតែការប្រែប្រួលអាកាសធាតុនៅភាគខាងលើ អាចប៉ះពាល់ដល់ជីវិតរបស់ប្រជាជនរាប់សិបលាននាក់ ដែលមិនដែលមានសំឡេងក្នុងការសម្រេចចិត្តនោះឡើយ។ ទោះជាយ៉ាងណា ការសហការជោគជ័យក៏មានផងដែរ៖ អាងទន្លេ Sénégal ដែលគ្រប់គ្រងរួមគ្នាដោយម៉ាលី ម៉ូរីតានី និងសេណេហ្គាល់ តាមរយៈអង្គការ OMVS ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៧២ ជាឧទាហរណ៍មួយនៃការគ្រប់គ្រងទឹកឆ្លងដែនរួមគ្នាដែលមានស្ថេរភាពជាច្រើនទសវត្សរ៍ — បង្ហាញថាលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រតែម្នាក់ឯង មិនកំណត់លទ្ធផលនោះឡើយ។

ច្បាប់ទឹកអន្តរជាតិ ក្របខ័ណ្ឌគតិយុត្តិ

ក្របខ័ណ្ឌច្បាប់សំខាន់បំផុតគឺ Convention on the Law of the Non-Navigational Uses of International Watercourses ឆ្នាំ ១៩៩៧ របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (ហៅកាត់ថា UN Watercourses Convention ឬ UNWC)។ សន្ធិសញ្ញានេះត្រូវបានអនុម័តដោយមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ នៅថ្ងៃទី ២១ ឧសភា ១៩៩៧ ដោយសម្លេងគាំទ្រ ១០៣ ប្រឆាំង ៣ (ចិន ទួរគី និងប៊ូរុនឌី) និងអព្យាក្រឹតភាព ២៧ — ក្នុងចំណោមប្រទេសអព្យាក្រឹតភាពទាំងនោះមាន អេហ្ស៊ីប អេត្យូពី ឥណ្ឌា និងប៉ាគីស្ថាន — ពោលគឺគ្មានប្រទេសណាមួយក្នុងចំណោមប្រទេសទាំងប្រាំបីនៅក្នុងជម្លោះទាំងបីដែលរៀបរាប់ក្នុងអត្ថបទនេះ បានបោះឆ្នោតគាំទ្រនោះឡើយ។ សន្ធិសញ្ញាចូលជាធរមាននៅថ្ងៃទី ១៧ សីហា ២០១៤ បន្ទាប់ពីទទួលបានការផ្តល់សច្ចាប័នចាំបាច់ ៣៥ ប្រទេស ហើយត្រឹមឆ្នាំ ២០២០ មានប្រទេសផ្តល់សច្ចាប័នសរុបគ្រាន់តែ ៣៦ ប្រទេស ក្នុងចំណោមប្រទេសសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិចំនួន ១៩៣។

UNWC ខ្លួនឯងចែងថា គោលការណ៍ទាំងពីរនេះត្រូវពិចារណារួមគ្នា ប៉ុន្តែអ្នកសិក្សាផ្នែកច្បាប់មិនឯកភាពគ្នាថា គោលការណ៍ណាមួយមានទម្ងន់លើសនោះទេ — ជាចំណុចដែលធ្វើឲ្យការចរចាជាក់ស្តែងនីមួយៗ ត្រូវសម្រេចដោយឡែកៗពីគ្នា មិនមែនតាមរូបមន្តតែមួយឡើយ។

គោលការណ៍ទាំងនេះមិនមែនចាប់ផ្តើមពី UNWC ទេ — Helsinki Rules ឆ្នាំ ១៩៦៦ របស់ International Law Association ជាឯកសារដំបូងដែលព្យាយាមចងក្រងគោលការណ៍ «ការប្រើប្រាស់សមធម៌» ជាប្រព័ន្ធ ហើយក្លាយជាឥទ្ធិពលដល់ការព្រាងលក្ខន្តិកៈ UNWC ជាបន្តបន្ទាប់។ លើសពីនេះ សាលក្រមរបស់តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ (ICJ) ក្នុងសំណុំរឿង Gabčíkovo-Nagymaros ឆ្នាំ ១៩៩៧ (ហុងគ្រី ទល់នឹង ស្លូវ៉ាគី) ស្តីពីគម្រោងទំនប់នៅទន្លេដាណុប បានទទួលស្គាល់ថា ការប្រើប្រាស់សមធម៌ និងសមហេតុផលជាផ្នែកមួយនៃច្បាប់ទំនៀមទម្លាប់អន្តរជាតិ (customary international law) — មានន័យថាគោលការណ៍នេះអាចអនុវត្តបានលើប្រទេសណាមួយ ទោះបីមិនបានផ្តល់សច្ចាប័នលើ UNWC ដោយផ្ទាល់ក៏ដោយ។ UNWC ក៏ចែងអំពីកាតព្វកិច្ចជូនដំណឹងជាមុនចំពោះគម្រោងថ្មីដែលអាចប៉ះពាល់ដល់រដ្ឋដទៃទៀត និងយន្តការស្ម័គ្រចិត្តតាមរយៈគណៈកម្មការស៊ើបអង្កេតការពិត (fact-finding commission) ប្រសិនបើភាគីមិនអាចឯកភាពគ្នាតាមមធ្យោបាយផ្សេង — ប៉ុន្តែយន្តការនេះក៏ពឹងផ្អែកលើការព្រមព្រៀងស្ម័គ្រចិត្តរបស់ភាគីទាំងសងខាងដដែល មិនមែនការបង្ខិតបង្ខំតាមផ្លូវច្បាប់ឡើយ។

ណៃល៍៖ ទំនប់ GERD អេត្យូពី · អេហ្ស៊ីប · ស៊ូដង់

ទំនប់ Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD) លើទន្លេណៃល៍ខៀវ (Blue Nile) គឺជាកម្មវត្ថុនៃជម្លោះទឹកឆ្លងដែនធំបំផុតមួយបច្ចុប្បន្ននេះ។ ចាប់ផ្តើមសាងសង់ឆ្នាំ ២០១១ ទំនប់នេះមានកម្ពស់ ១៧០m បណ្តោយ ១,៨០០m សមត្ថភាពផលិតអគ្គិសនី ៥,១៥០ MW និងអាងស្តុកទឹកបានដល់ ៧៤ ពាន់លាន m³ — ស្មើនឹងទឹកទន្លេណៃល៍ខៀវជាមធ្យមប្រមាណ ១,៦ ឆ្នាំ។ ការបំពេញអាងស្តុកទឹកធ្វើឡើងជាដំណាក់កាលចាប់ពីឆ្នាំ ២០២០ ដល់ ២០២៤ ហើយទំនប់ត្រូវបានប្រារព្ធពិធីសម្ពោធជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី ៩ កញ្ញា ២០២៥ ដោយចំណាយសាងសង់ប្រមាណ ៥ ពាន់លាន$។

ជំហរអេហ្ស៊ីប៖ អេហ្ស៊ីបចាត់ទុកទំនប់នេះជា «ការគំរាមកំហែងដល់អត្ថិភាព» របស់ខ្លួន។ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអេហ្ស៊ីបហៅសកម្មភាពរបស់អេត្យូពីថា «ខុសច្បាប់» ហើយអេហ្ស៊ីបបានដាក់បណ្តឹងទៅក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ទាមទារឲ្យអេត្យូពី «ឈប់អនុវត្តសកម្មភាពខុសច្បាប់ភាគច្រើនតែម្ខាង»។ អេហ្ស៊ីបផ្អែកលើកិច្ចព្រមព្រៀងឆ្នាំ ១៩២៩ និង ១៩៥៩ ដែលបែងចែកលំហូរណៃល៍រវាងអេហ្ស៊ីប និងស៊ូដង់។ ប្រធានាធិបតី El-Sisi ហៅទន្លេណៃល៍ថាជា «ខ្សែជីវិត» របស់អេហ្ស៊ីប ប៉ុន្តែថ្លែងថានៅតែសុខចិត្តសហការក្រោមគោលការណ៍ច្បាប់អន្តរជាតិ។

ជំហរអេត្យូពី៖ អេត្យូពីអះអាងសិទ្ធិអធិបតេយ្យក្នុងការអភិវឌ្ឍទន្លេណៃល៍ខៀវ ដែលហូរកាត់ទឹកដីខ្លួនផ្ទាល់ សម្រាប់ផលិតអគ្គិសនី ដោយចាត់ទុកគម្រោងនេះជានិមិត្តរូបនៃការអភិវឌ្ឍជាតិ។ អាជ្ញាធរអគ្គិសនីអេត្យូពីថ្លែងថា «មិនធ្លាប់មានថាមពលណាមួយត្រូវបានលក់ចេញ ដោយមិនបំពេញតម្រូវការក្នុងស្រុកជាមុនឡើយ»។ អេត្យូពីជឿជាក់ថាទំនប់នេះនឹងមិនបង្កគ្រោះថ្នាក់ធ្ងន់ធ្ងរដល់អេហ្ស៊ីបទេ ប្រសិនបើគ្រប់គ្រងបានត្រឹមត្រូវ ហើយបដិសេធមិនទទួលស្គាល់កិច្ចព្រមព្រៀងតំបន់ចាស់ៗលើការបំពេញអាងស្តុកទឹក។

ជំហរស៊ូដង់៖ ជំហររបស់ស៊ូដង់វិវត្តតាមពេលវេលា។ ដំបូងឡើយ ស៊ូដង់មើលឃើញ GERD ជាឱកាសសម្រាប់គ្រប់គ្រងលំហូរទឹក និងកាត់បន្ថយហានិភ័យទឹកជំនន់តាមរដូវកាល។ ក្រោយមក ការខ្វះកិច្ចសម្របសម្រួលបច្ចេកទេសជាមួយអេត្យូពី និងកង្វល់ស្តីពីសុវត្ថិភាពទំនប់ (ជាពិសេសផលប៉ះពាល់ដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទឹករបស់ស៊ូដង់ផ្ទាល់) បានរុញច្រានស៊ូដង់ឲ្យខិតទៅជិតជំហររបស់អេហ្ស៊ីបជាងមុន — ខណៈសង្គ្រាមស៊ីវិលក្នុងស្រុកចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០២៣ បានកម្រិតសមត្ថភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលស៊ូដង់ក្នុងការចូលរួមចរចាយ៉ាងសកម្ម។

ការសម្របសម្រួល៖ ការចរចាបីភាគី ក្រោមឥទ្ធិពលសហភាពអាហ្រ្វិក (African Union) បន្តអស់រយៈពេលជាង ១០ ឆ្នាំ ដោយគ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងចុងក្រោយស្តីពីច្បាប់បំពេញ និងប្រតិបត្តិការទំនប់។ ខែមករា ២០២៦ សហរដ្ឋអាមេរិកបានស្នើសុំចូលរួមសម្របសម្រួលឡើងវិញ ដោយប្រធានាធិបតី Trump ថ្លែងថា «គ្មានប្រទេសណាមួយក្នុងតំបន់នេះគួរគ្រប់គ្រងធនធានដ៏មានតម្លៃរបស់ទន្លេណៃល៍តែម្ខាងឡើយ»។ រហូតដល់ពេលនេះ គ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងជាប់ចងផ្លូវច្បាប់ត្រូវបានឈានដល់ឡើយ។

ការចរចាបានចាប់ផ្តើមតាំងពីឆ្នាំ ២០១១ ហើយឆ្លងកាត់វេទិកាជាច្រើនជំហាន — ក្រុមអ្នកជំនាញអន្តរជាតិ (២០១២) ការសម្របសម្រួលរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងធនាគារពិភពលោក (២០១៩–២០២០) មុននឹងផ្ទេរតួនាទីសំខាន់ទៅសហភាពអាហ្រ្វិក។ ចំណុចខ្វែងគំនិតគ្នាចម្បងមួយគឺនិយមន័យនៃ «ការខូចខាតគួរឲ្យកត់សម្គាល់» ក្នុងអំឡុងឆ្នាំរាំងស្ងួតបន្តបន្ទាប់គ្នា៖ អេហ្ស៊ីបចង់បានច្បាប់កំណត់បរិមាណទឹកបញ្ចេញអប្បបរមាច្បាស់លាស់ជាលេខ ខណៈអេត្យូពីចង់បានលក្ខខណ្ឌបត់បែនដែលអនុញ្ញាតឲ្យខ្លួនសម្រេចចិត្តតាមកម្រិតទឹកជាក់ស្តែងក្នុងអាងស្តុកទឹករបស់ខ្លួន។ គ្រប់ជុំចរចាសុទ្ធតែបរាជ័យក្នុងការឈានដល់ចំណុចនេះជារួម។

ក្នុងឆ្នាំ ២០២០ ទឹកជំនន់ធំបានវាយប្រហារស៊ូដង់ ស្របពេលជាមួយការបំពេញអាងស្តុកទឹក GERD ដំណាក់កាលដំបូង ដែលធ្វើឲ្យអ្នកខ្លះភ្ជាប់ហេតុការណ៍ទាំងពីរចូលគ្នា។ ជាក់ស្តែង នេះជាការចោទដែលមិនទាន់មានភស្តុតាងវិទ្យាសាស្ត្រច្បាស់លាស់គាំទ្រ ហើយរដ្ឋាភិបាលស៊ូដង់ខ្លួនឯងបានជៀសវាងភ្ជាប់ជាផ្លូវការ ដើម្បីកុំឲ្យប៉ះពាល់ទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយអេត្យូពី។

អិនឌុស៖ សន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ ១៩៦០ ឥណ្ឌា · ប៉ាគីស្ថាន

សន្ធិសញ្ញាទឹកអិនឌុស (Indus Waters Treaty) ចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃទី ១៩ កញ្ញា ១៩៦០ ក្រុងការ៉ាជី រវាងឥណ្ឌា និងប៉ាគីស្ថាន ដោយមានធនាគារពិភពលោក (World Bank) ជាអ្នកសម្របសម្រួល និងចុះហត្ថលេខាចូលរួមផងដែរ។ សន្ធិសញ្ញាបែងចែកទន្លេចម្បងជាពីរក្រុមៈ ទន្លេខាងកើត — Ravi, Beas, Sutlej — ប្រគល់ជូនឥណ្ឌាប្រើប្រាស់ដោយសេរី; ទន្លេខាងលិច — Indus, Jhelum, Chenab — ប្រគល់ជូនប៉ាគីស្ថាន ខណៈឥណ្ឌាមានសិទ្ធិប្រើប្រាស់មានកម្រិត (ស្រោចស្រព ថាមពលទឹកបែប run-of-river ដែលមិនកាត់បន្ថយបរិមាណលំហូរ)។ តាមរបាយការណ៍ជាច្រើន ប៉ាគីស្ថានទទួលបានប្រមាណ ៨០% នៃលំហូរសរុបប្រព័ន្ធអិនឌុស ខណៈឥណ្ឌាទទួលបានប្រមាណ ២០% — ជាតួលេខប្រមាណពីការរាយការណ៍ ព្រោះសន្ធិសញ្ញាដើមមិនចែងជាភាគរយផ្ទាល់ឡើយ។ មុនពេលមកដល់ឆ្នាំ ២០២៥ សន្ធិសញ្ញាទឹកអិនឌុសត្រូវបានលើកឡើងជាញឹកញាប់ថាជាគំរូនៃការសហការទឹកអន្តរជាតិដ៏ជោគជ័យបំផុតមួយរបស់ពិភពលោក ព្រោះវាបន្តអនុវត្តបានទោះបីជាមានជម្លោះនយោបាយ និងយោធាធ្ងន់ធ្ងររវាងភាគីទាំងពីរជាច្រើនដងក៏ដោយ។ ការវិវត្តទៅជាការផ្អាកឆ្នាំ ២០២៥ ដូច្នេះជាការផ្លាស់ប្តូរដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់វិស័យច្បាប់ទឹកអន្តរជាតិទាំងមូល មិនមែនត្រឹមតែសម្រាប់ភាគីទាំងពីរប៉ុណ្ណោះទេ។

យន្តការដោះស្រាយវិវាទតាមសន្ធិសញ្ញា

1. គណៈកម្មការអិនឌុសអចិន្ត្រៃយ៍ — មន្ត្រីជំនាញទឹកនៃប្រទេសទាំងពីរប្រជុំគ្នាជាប្រចាំ ដើម្បីដោះស្រាយសំណួរបច្ចេកទេសតាមធម្មតា។
2. អ្នកជំនាញអព្យាក្រឹត (Neutral Expert) — ផ្លូវនេះត្រូវបានឥណ្ឌាចង់អនុវត្តលើជម្លោះបច្ចេកទេសពាក់ព័ន្ធនឹងគម្រោងអគ្គិសនីទឹក។
3. តុលាការអាជ្ញាកណ្តាល (Court of Arbitration) — ផ្លូវនេះត្រូវបានប៉ាគីស្ថានចង់អនុវត្តលើសំណួរដូចគ្នា — ភាពខុសគ្នានៃការជ្រើសរើសផ្លូវ បានក្លាយជាជម្លោះមួយផ្នែកចំពោះគម្រោង Kishenganga និង Ratle។

គម្រោង Baglihar លើទន្លេ Chenab គឺជាការសាកល្បងដំបូងនៃយន្តការនេះ៖ ប៉ាគីស្ថានស្នើសុំអ្នកជំនាញអព្យាក្រឹតឆ្នាំ ២០០៥ ហើយសេចក្តីសម្រេចឆ្នាំ ២០០៧ ផ្តល់ការកែសម្រួលបច្ចេកទេសមួយចំនួន ដោយមិនផ្អាកគម្រោងទាំងស្រុងឡើយ — បង្ហាញថាយន្តការនេះធ្លាប់ដំណើរការជាធម្មតា មុននឹងវិវត្តទៅជាវិបត្តិឆ្នាំ ២០២៥។

សម័យកាលសំខាន់ៗ

ជំហរឥណ្ឌា៖ ក្រសួងការបរទេសឥណ្ឌាអះអាងថា រដ្ឋមិនអាចជាប់ចងកាតព្វកិច្ចសន្ធិសញ្ញា ខណៈកំពុងប្រឈមអំពើហិង្សាឧបត្ថម្ភដោយរដ្ឋមួយផ្សេងទៀត។ អ្នកនាំពាក្យក្រសួងការបរទេស Randhir Jaiswal ថ្លែងកាលពីខែកក្កដា ២០២៦ថា «ប៉ាគីស្ថានត្រូវលះបង់ការគាំទ្រភេរវកម្មឆ្លងដែនយ៉ាងជឿជាក់ និងមិនអាចត្រឡប់វិញបាន»។ ឥណ្ឌាបញ្ជាក់ថាការផ្អាកនឹងបន្តរហូតដល់ប៉ាគីស្ថានផ្លាស់ប្តូរឥរិយាបថ។

ជំហរប៉ាគីស្ថាន៖ ប៉ាគីស្ថានប្រកែកថាសន្ធិសញ្ញា ១៩៦០ គ្មានប្រការណាមួយអនុញ្ញាតឲ្យផ្អាកឯកតោភាគីឡើយ ដូច្នេះការផ្អាករបស់ឥណ្ឌាគ្មានសុពលភាពច្បាប់។ ប៉ាគីស្ថានព្រមានថា ការបង្វែរទឹកជាក់ស្តែងណាមួយ នឹងត្រូវចាត់ទុកជា «អំពើសង្គ្រាម»។

ធនាគារពិភពលោក៖ ធនាគារពិភពលោកមានតួនាទីជាអ្នកសម្របសម្រួលដំណើរការតែប៉ុណ្ណោះ (ការតែងតាំងអ្នកជំនាញអព្យាក្រឹត ឬតុលាការអាជ្ញាកណ្តាល) មិនមែនជាអ្នកសម្រេចវិវាទដោយផ្ទាល់ឡើយ ហើយបានបង្ហាញភាពស្ទាក់ស្ទើរជាប្រវត្តិសាស្ត្រ ក្នុងការចូលរួមកាត់ក្តីវិវាទផ្ទាល់រវាងរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរទាំងពីរនេះ។

ការផ្អាកនេះក៏បញ្ឈប់យន្តការផ្លាស់ប្តូរទិន្នន័យលំហូរទឹក និងការជូនដំណឹងទឹកជំនន់ជាទៀងទាត់រវាងប្រទេសទាំងពីរផងដែរ — ចំណុចដែលអ្នកជំនាញព្រួយបារម្ភថា អាចប៉ះពាល់ដល់សុវត្ថិភាពសហគមន៍ក្នុងតំបន់ទាបភាគខាងក្រោមកាន់តែខ្លាំង ជាពិសេសអំឡុងរដូវទឹកជំនន់។

ទីក្រីស-អឺប្រាត៖ គម្រោង GAP ទួរគី · អ៊ីរ៉ាក់ · ស៊ីរី

ទន្លេទីក្រីស និងអឺប្រាតទាំងពីរដើមកំណើតនៅតំបន់ភ្នំនៃប្រទេសទួរគី ហូរឆ្លងកាត់ស៊ីរី និងអ៊ីរ៉ាក់ មុននឹងបញ្ចូលគ្នាទៅជាទន្លេ Shatt al-Arab នៅត្រើយឈូងសមុទ្រពែក្ស។ ខុសពីអាងណៃល៍ និងអិនឌុស អាងទីក្រីស-អឺប្រាតគ្មានសន្ធិសញ្ញាបែងចែកទឹកបីភាគីទូលំទូលាយណាមួយឡើយ — មានតែពិធីសារទ្វេភាគី និងកិច្ចព្រមព្រៀងកម្រិតតូចជាច្រើនប៉ុណ្ណោះ។

ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៧ ទួរគី និងស៊ីរីបានចុះហត្ថលេខាលើពិធីសារមួយ ដែលទួរគីសន្យាចាត់ចែងលំហូរអឺប្រាតអប្បបរមា ៥០០ m³/វិនាទី ចូលទឹកដីស៊ីរី ប៉ុន្តែពិធីសារនេះមិនដែលមានលក្ខណៈជាសន្ធិសញ្ញាបីភាគីពេញលេញឡើយ ហើយអនុវត្តន៍ជាក់ស្តែងប្រែប្រួលទៅតាមកាលៈទេសៈនយោបាយនីមួយៗ។ គួរកត់សម្គាល់ថា កម្រិត ៥០០ m³/វិនាទី ដដែលនេះ ស្ទើរតែដូចគ្នាបេះបិទនឹងកម្រិតដែលទួរគី និងអ៊ីរ៉ាក់បានព្រមព្រៀងគ្នាម្តងទៀតកាលពីខែកុម្ភៈ ២០២៥ — ជាង ៣៨ ឆ្នាំក្រោយមក។

ចាប់ពីទសវត្សរ៍ ១៩៨០ ទួរគីបានអភិវឌ្ឍគម្រោង Southeastern Anatolia Project (ហៅកាត់ថា GAP) ដែលរួមមានទំនប់ចំនួន ២២ និងរោងចក្រអគ្គិសនីទឹកចំនួន ១៩ លើទន្លេទាំងពីរនេះ។ ទំនប់ Ataturk តែមួយមុខ មានសមត្ថភាពផលិតអគ្គិសនី ២,៤០០ MW (ប្រហែលមួយភាគបីនៃសមត្ថភាពសរុបរបស់ GAP) និងអាងស្តុកទឹកបានដល់ ៤៨.៧ km³។ គោលដៅផ្លូវការរបស់ទួរគីគឺអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចតំបន់អាណាតូលីភាគអាគ្នេយ៍ ដែលក្រីក្រជាងតំបន់ផ្សេងទៀតរបស់ប្រទេស តាមរយៈស្រោចស្រព និងអគ្គិសនី។

ការសាងសង់ទំនប់ដ៏ច្រើននេះ រួមផ្សំជាមួយការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ បានកាត់បន្ថយលំហូរទឹកទៅកាន់ស៊ីរី និងអ៊ីរ៉ាក់។ ឆ្នាំ ២០២៥ អ៊ីរ៉ាក់ជួបគ្រោះរាំងស្ងួតដែលក្រសួងធនធានទឹករបស់ខ្លួនចាត់ទុកជា «ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៣៣»។ ស្ថានភាពប្រែប្រួលច្រើនតាមឆ្នាំ៖ ខែមេសា ២០២៦ បន្ទាប់ពីភ្លៀងជោគជ័យ លំហូរទីក្រីសចូលអ៊ីរ៉ាក់ពីទួរគីលើសពី ២,៥០០ m³/វិនាទី ខណៈអឺប្រាតកើនប្រមាណ ៤០០ m³/វិនាទី ធ្វើឲ្យទំនប់ធំៗរបស់អ៊ីរ៉ាក់ (Dukan, Darbandikhan, Hamrin) ជិតដល់សមត្ថភាពពេញ។

ថ្ងៃទី ២ កុម្ភៈ ២០២៥ ទួរគី និងអ៊ីរ៉ាក់បានប្រកាសកិច្ចព្រមព្រៀងឲ្យទួរគីបញ្ចេញទឹកអឺប្រាតបន្ថែម ៥០០ m³/វិនាទី ដោយអ្នកនាំពាក្យក្រសួងធនធានទឹកអ៊ីរ៉ាក់ហៅវាថាជាផ្នែកនៃ «កិច្ចព្រមព្រៀងបីភាគីយូរអង្វែង» រវាងទួរគី អ៊ីរ៉ាក់ និងស៊ីរី ប៉ុន្តែកិច្ចនេះនៅតែជាក្របខ័ណ្ឌអនុវត្តជាក់ស្តែង មិនមែនសន្ធិសញ្ញាកំហិតថ្មីមួយឡើយ។

ជំហរអ៊ីរ៉ាក់៖ ក្រសួងធនធានទឹកអ៊ីរ៉ាក់ទាមទារការធានាលំហូរអប្បបរមាកម្រិតច្បាស់លាស់ពីទួរគី និងស្វាគមន៍កិច្ចព្រមព្រៀងកម្រិត ៥០០ m³/វិនាទី ជាជំហានវិជ្ជមាន ប៉ុន្តែនៅតែព្រួយបារម្ភពីការថយចុះលំហូររយៈពេលវែងដែលបណ្តាលមកពី GAP។

ជំហរទួរគី៖ ទួរគីអះអាងសិទ្ធិអធិបតេយ្យលើប្រភពទឹកដែលកកើតនៅលើទឹកដីខ្លួន ដោយចាត់ទុក GAP ជាគម្រោងអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចក្នុងស្រុក មិនមែនជាឧបករណ៍នយោបាយប្រឆាំងអ្នកជិតខាងឡើយ — ហើយចង្អុលថាគ្មានសន្ធិសញ្ញាបែងចែកទឹកទូលំទូលាយណាមួយចងកាតព្វកិច្ចខ្លួនតាមផ្លូវច្បាប់ឡើយ។

ជំហរស៊ីរី៖ ស៊ីរីជាប្រទេសកណ្តាលនៃអាងទឹកនេះ ពឹងផ្អែកខ្លាំងលើអឺប្រាតសម្រាប់ស្រោចស្រព និងទឹកផឹកនៅតំបន់ភាគខាងជើង ប៉ុន្តែស្ថេរភាពនយោបាយក្នុងស្រុកចាប់តាំងពីចុងឆ្នាំ ២០២៤ បានកម្រិតសមត្ថភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលផ្លាស់ប្តូរថ្មី ក្នុងការចរចាជាឯកភាពមួយសំឡេងស្តីពីទឹកជាមួយអ្នកជិតខាងទាំងពីរ។

ហេតុអ្វីជម្លោះទាំងនេះដោះស្រាយពិបាក? គោលការណ៍ទូទៅ

ជម្លោះទាំងបីខាងលើ បង្ហាញលក្ខណៈរួមមួយចំនួន ដែលពន្យល់ថាហេតុអ្វីបានជាទឹកទន្លេឆ្លងដែនពិបាកដោះស្រាយជាងវិវាទព្រំដែនដីគោកជាទូទៅ។

• អសមមាត្រអំណាច៖ ប្រទេសនៅភាគខាងលើគ្រប់គ្រងលំហូរទឹកជាដំបូង ខណៈប្រទេសនៅភាគខាងក្រោមមានតែឧបករណ៍ទូតជាមធ្យោបាយតវ៉ា។
• អវត្តមាននៃការអនុវត្តកំហិត៖ UNWC គ្មានតុលាការជាកម្មសិទ្ធិផ្ទាល់ខ្លួន ដែលមានយុត្តាធិការចាំបាច់ឡើយ ហើយភាគច្រើននៃប្រទេសនៅក្នុងអាងទឹកចម្រូងចម្រាសមិនមែនជាភាគីនោះទេ។
• សន្ធិសញ្ញាចាស់មិនគ្របដណ្តប់គ្រប់ភាគី៖ កិច្ចព្រមព្រៀងណៃល៍ឆ្នាំ ១៩២៩/១៩៥៩ និងបទដ្ឋានទីក្រីស-អឺប្រាតសម័យអាណានិគម មិនរាប់បញ្ចូលប្រទេសដែលឥឡូវជាអ្នកលេងសំខាន់ (ដូចជាអេត្យូពី ឬទួរគី)។
• ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុបង្កើនភាគហ៊ុន៖ ខណៈបរិមាណទឹកសរុបថយចុះ ឬប្រែប្រួលកាន់តែខ្លាំង ចំណែកនីមួយៗកាន់តែមានតម្លៃ ធ្វើឲ្យការសម្របសម្រួលកាន់តែពិបាក។
• ចំណងសន្តិសុខស្បៀង-ថាមពល៖ ចំពោះប្រទេសកសិកម្មធំៗ ការគ្រប់គ្រងទឹកមិនមែនគ្រាន់តែជាកិច្ចការបច្ចេកទេសទេ ថែមទាំងជាកម្មវត្ថុនៃសន្តិសុខជាតិផងដែរ ដែលកម្រិតលទ្ធភាពសម្របសម្រួល។
• រយៈពេលនៃការចរចាវែងជាងវដ្តនយោបាយ៖ ការចរចាទឹកអន្តរជាតិច្រើនចំណាយពេលច្រើនទសវត្សរ៍ ខណៈរដ្ឋាភិបាលអាចផ្លាស់ប្តូរជារៀងរាល់ការបោះឆ្នោត ធ្វើឲ្យការសន្យារយៈពេលវែងកាន់តែពិបាករក្សា។

ទោះបីជាមានឧបសគ្គទាំងនេះ ប្រវត្តិសាស្ត្រក៏បង្ហាញថា ការចរចាបន្តកើតឡើងជាទៀងទាត់រវាងភាគីទាំងអស់នេះ — ការមិនមានកិច្ចព្រមព្រៀងចុងក្រោយ មិនស្មើនឹងអវត្តមាននៃការទំនាក់ទំនងនោះឡើយ។

គួរកត់សម្គាល់ថា ចំណុចរួមមួយនៃប្រទេសទាំងប្រាំបីនៅក្នុងបីករណីនេះ គឺគ្មានប្រទេសណាមួយធ្លាប់បោះឆ្នោតគាំទ្រ UNWC ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៧ ឡើយ (មើលផ្នែក «ច្បាប់ទឹកអន្តរជាតិ» ខាងលើ) — សញ្ញាបញ្ជាក់ថា ក្របខ័ណ្ឌច្បាប់សកលមានកម្រិតកំណត់ក្នុងការទាញភាគីទាំងនេះមកចរចាក្រោមក្បួនតែមួយ។

ប្រៀបធៀបករណីទាំងបី សង្ខេប

ទោះបីភូមិសាស្ត្រ និងប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗខុសគ្នា ក៏ករណីទាំងបីមានលក្ខណៈរួមមួយចំនួន៖ ភាគីខាងលើអះអាងសិទ្ធិអភិវឌ្ឍន៍ ភាគីខាងក្រោមអះអាងហានិភ័យសុវត្ថិភាព ហើយក្របខ័ណ្ឌច្បាប់ដែលអាចអះអាងបានច្បាស់លាស់តែងតែមានកម្រិត។