ណាហ្គ័រណូ-ការ៉ាបាក់ជាអ្វី? សេចក្តីផ្តើម

ណាហ្គ័រណូ-ការ៉ាបាក់ គឺជាតំបន់ភ្នំមួយទំហំប្រមាណ៤,៤០០គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ស្ថិតនៅខាងក្នុងព្រំដែនអន្តរជាតិដែលទទួលស្គាល់របស់អាហ្សែបៃហ្សង់ ប៉ុន្តែធ្លាប់មានប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិអាមេនីរស់នៅជាប្រវត្តិសាស្ត្រយូរអង្វែង។ ក្នុងឆ្នាំ១៩២៣ អាជ្ញាធរសូវៀតបានបង្កើតវាជា «ស្រុកស្វយ័តណាហ្គ័រណូ-ការ៉ាបាក់» (NKAO) នៅក្នុងសាធារណរដ្ឋសូវៀតអាហ្សែបៃហ្សង់ បើទោះជាប្រជាជនក្នុងស្រុកជាង៩៥%ជាជនជាតិអាមេនីនៅពេលនោះក៏ដោយ — ជាការសម្រេចចិត្តរបស់អាជ្ញាធរសូវៀត មិនមែនការសម្រេចរបស់អាមេនី ឬអាហ្សែបៃហ្សង់ផ្ទាល់ឡើយ។ ការសម្រេចនេះក្លាយជាគ្រាប់ពូជនៃជម្លោះដែលបន្តរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

ជនជាតិអាមេនីហៅតំបន់នេះថា «អាតសាក់» (Artsakh) ខណៈអាហ្សែបៃហ្សង់ប្រើឈ្មោះផ្លូវការ «ណាហ្គ័រណូ-ការ៉ាបាក់» ឬចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០២៣ តំបន់សេដ្ឋកិច្ចការ៉ាបាក់។ រដ្ឋធានីតំបន់ក៏មានឈ្មោះពីរផងដែរ៖ ជនជាតិអាមេនីហៅ «ស្តេប៉ាណាកែត» ខណៈអាហ្សែបៃហ្សង់ប្តូរមកប្រើឈ្មោះប្រវត្តិសាស្ត្រ «ខានខិនឌី» វិញ ក្រោយទទួលការគ្រប់គ្រងពេញលេញឆ្នាំ២០២៣។ អត្ថបទនេះប្រើឈ្មោះទាំងពីរ ដោយសម្គាល់ថាមកពីភាគីណា។

សង្គ្រាមលើកទី១ និងជម្លោះកកស្ថិត ១៩៨៨–២០២០

ខែកុម្ភៈ១៩៨៨ ក្រុមប្រឹក្សាតំបន់ NKAO បានបោះឆ្នោតស្នើសុំផ្ទេរតំបន់ចេញពីអាហ្សែបៃហ្សង់ ចូលទៅជាមួយអាមេនី SSR — សំណើដែលទីក្រុងម៉ូស្គូបដិសេធ ប៉ុន្តែជាចំណុចចាប់ផ្តើមហិង្សាជាតិសាសន៍នៅទីក្រុងទាំងពីរ។ ក្រោយសហភាពសូវៀតរំលាយឆ្នាំ១៩៩១ អាមេនី និងអាហ្សែបៃហ្សង់ក្លាយជាប្រទេសឯករាជ្យ ខណៈណាហ្គ័រណូ-ការ៉ាបាក់ប្រកាសឯករាជ្យខ្លួនឯង — ជាការចាប់ផ្តើមសង្គ្រាមពេញលេញ។

សង្គ្រាមការ៉ាបាក់លើកទី១ (១៩៨៨–១៩៩៤) សម្លាប់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ៣ម៉ឺននាក់ ធ្វើឲ្យប្រជាជនរាប់សែននាក់ភៀសខ្លួនទាំងសងខាង — ជនជាតិអាមេនីភៀសចេញពីអាហ្សែបៃហ្សង់ ខណៈជនជាតិអាហ្សែបៃហ្សង់ភៀសចេញពីអាមេនី និងណាហ្គ័រណូ-ការ៉ាបាក់។ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៤ កងកម្លាំងអាមេនីគ្រប់គ្រងមិនត្រឹមតែណាហ្គ័រណូ-ការ៉ាបាក់ប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងស្រុកជុំវិញចំនួន៧ទៀត ស្មើនឹងប្រមាណ២០%នៃទឹកដីអាហ្សែបៃហ្សង់ដែលទទួលស្គាល់អន្តរជាតិ។ រុស្ស៊ីបានសម្របសម្រួលកិច្ចព្រមព្រៀងបាតុភូតឈប់បាញ់ប្រហារ Bishkek ខែឧសភា១៩៩៤ ដោយគ្មានភាគីណាមួយចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពពេញលេញឡើយ។

អង្គការសន្តិសុខ និងសហប្រតិបត្តិការអឺរ៉ុប (OSCE) បង្កើត «ក្រុមមីនស្ក៍» ឆ្នាំ១៩៩២ ដឹកនាំរួមគ្នាដោយបារាំង រុស្ស៊ី និងសហរដ្ឋអាមេរិក ដើម្បីសម្របសម្រួលដំណោះស្រាយសន្តិភាព។ ក្រុមនេះស្នើសុំ «គោលការណ៍ម៉ាឌ្រីដ» ឆ្នាំ២០០៧ ជាក្របខ័ណ្ឌសម្របសម្រួល ប៉ុន្តែភាគីទាំងពីរមិនដែលទទួលយកលក្ខខណ្ឌរួមគ្នាឡើយ។ ចន្លោះឆ្នាំ១៩៩៤ដល់២០២០ ជម្លោះនៅតែ «កកស្ថិត» — ការតតាំងតាមព្រំដែនកើតឡើងជាប្រចាំ ដែលធ្ងន់ធ្ងរបំផុតគឺ «សង្គ្រាមបួនថ្ងៃ» ខែមេសា២០១៦ សម្លាប់មនុស្សប្រមាណ២០០នាក់ទាំងសងខាង។

សង្គ្រាមការ៉ាបាក់លើកទី២ កញ្ញា–វិច្ឆិកា ២០២០

ថ្ងៃទី២៧ កញ្ញា២០២០ ការប្រយុទ្ធធំធេងផ្ទុះឡើងតាមបណ្តោយបន្ទាត់ទំនាស់ ដែលបន្តអស់រយៈពេល៤៤ថ្ងៃ។ ក្រសួងការពារជាតិអាមេនីក្រោយមកបញ្ជាក់ចំនួនអ្នកស្លាប់យោធាខ្លួនឯងចំនួន៣,៨២៥នាក់ ខណៈអាហ្សែបៃហ្សង់ចេញតួលេខផ្ទាល់ខ្លួនប្រមាណ២,៩០០នាក់ — ជាតួលេខមកពីភាគីនីមួយៗផ្ទាល់ មិនមែនអង្គការអព្យាក្រឹតឡើយ។ អង្គការតាមដានជម្លោះអន្តរជាតិខ្លះប៉ាន់ស្មានចំនួនស្លាប់សរុបទាំងសងខាង (យោធា+ស៊ីវិល) លើសពី៧,០០០នាក់។ ទួរគីគាំទ្រអាហ្សែបៃហ្សង់ជាសាធារណៈពេញមួយសង្គ្រាម — ផ្តល់យន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក Bayraktar TB2 និងទីប្រឹក្សាយោធា ដែលក្រសួងការបរទេសទួរគីហៅជា «ការគាំទ្រជាតិបងប្អូន»។ អាមេនី និងអ្នកសង្កេតការណ៍អន្តរជាតិខ្លះចោទថាទួរគីបានបញ្ជូនអ្នកចម្បាំងជួលពីស៊ីរីមកជួយអាហ្សែបៃហ្សង់ ដែលទាំងទួរគី និងអាហ្សែបៃហ្សង់បដិសេធជាផ្លូវការ។ រុស្ស៊ីមិនបានចូលរួមផ្ទាល់ក្នុងសមរភូមិទេ ព្រោះការប្រយុទ្ធកើតឡើងលើទឹកដីណាហ្គ័រណូ-ការ៉ាបាក់ មិនមែនលើទឹកដីអាមេនីខ្លួនឯងដែលជាប់កិច្ចសន្ធិសញ្ញាការពាររួម CSTO ជាមួយរុស្ស៊ីឡើយ។

លក្ខខណ្ឌកិច្ចព្រមព្រៀងបញ្ឈប់ការប្រយុទ្ធ ៩ វិច្ឆិកា២០២០

ជំហរអាហ្សែបៃហ្សង់៖ ប្រធានាធិបតី Aliyev ហៅជ័យជម្នះនេះថាការស្តារ «អធិបតេយ្យភាពទឹកដី» ដែលបាត់បង់តាំងពីទសវត្សរ៍១៩៩០។ ជំហរអាមេនី៖ រដ្ឋាភិបាល Pashinyan ចាត់ទុកកិច្ចព្រមព្រៀងនេះជា «ការចាញ់ដ៏ឈឺចាប់» ប៉ុន្តែចាំបាច់ដើម្បីបញ្ឈប់ការបាត់បង់បន្ថែម — ជាហេតុនាំឲ្យមានបាតុកម្មតវ៉ាទាមទារឲ្យលោកលាលែងនៅក្នុងប្រទេស។

ការឡោមព័ទ្ធ និងការភៀសខ្លួន ២០២២–២០២៤

ខែធ្នូ២០២២ ក្រុមអ្នកអះអាងខ្លួនជា «អ្នកគាំពារបរិស្ថាន» ជនជាតិអាហ្សែបៃហ្សង់ បានទប់ស្កាត់ច្រកឡាឈិន ដោយអះអាងតវ៉ាបញ្ហារ៉ែខុសច្បាប់។ អាមេនី និងអាជ្ញាធរណាហ្គ័រណូ-ការ៉ាបាក់ចាត់ទុកនេះជាការឡោមព័ទ្ធដឹកនាំដោយរដ្ឋាភិបាលអាហ្សែបៃហ្សង់ ខណៈអាហ្សែបៃហ្សង់បដិសេធជាដំបូងថាមិនពាក់ព័ន្ធរដ្ឋាភិបាល។ ខែកុម្ភៈ២០២៣ តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ (ICJ) ចេញបញ្ជាវិធានការបណ្តោះអាសន្ន ដោយបញ្ជាឲ្យអាហ្សែបៃហ្សង់ធានាចរាចរណ៍សេរីតាមច្រកនេះ។ ខែមេសា២០២៣ អាហ្សែបៃហ្សង់បានបង្កើតច្រកត្រួតពិនិត្យផ្លូវការនៅលើច្រកឡាឈិនផ្ទាល់ — ធ្វើឲ្យតំបន់ស្ថិតក្នុងភាពឡោមព័ទ្ធពេញលេញជាបណ្តើរៗ។

ថ្ងៃទី១៩–២០ កញ្ញា២០២៣ អាហ្សែបៃហ្សង់បើកអ្វីដែលខ្លួនហៅថា «សកម្មភាពប្រឆាំងភេរវកម្មមូលដ្ឋាន» ដោយអះអាងថាកងកម្លាំងអាមេនីនៅតំបន់បានដាក់មីនសម្លាប់បុគ្គលិកខ្លួន។ អាជ្ញាធរណាហ្គ័រណូ-ការ៉ាបាក់រាយការណ៍អ្នកស្លាប់យ៉ាងតិច២០០នាក់ ហើយកងកម្លាំងអាមេនីនៅតំបន់បានព្រមចុះអាវុធក្នុងរយៈពេលមួយថ្ងៃ។ ចាប់ពីថ្ងៃទី២៤កញ្ញា រហូតដល់ថ្ងៃទី៣តុលា ប្រជាជនស្ទើរទាំងអស់បានភៀសទៅអាមេនី — អាជ្ញាធរអាមេនីកត់ត្រាបានចំនួន១០ម៉ឺន៦១៧នាក់ ស្មើនឹងជិត៩៩%នៃប្រជាជនតំបន់ទាំងមូល ក្នុងរយៈពេលត្រឹមតែ១០ថ្ងៃ។

បន្ទាប់ពីអ្នកស្ទើរទាំងអស់ចាកចេញ បេសកកម្មអង្គការសហប្រជាជាតិទៅសង្កេតការណ៍ថ្ងៃទី១តុលា២០២៣ (ដោយការយល់ព្រមរបស់អាហ្សែបៃហ្សង់) រកឃើញជនជាតិអាមេនីនៅសល់ត្រឹមចន្លោះ៥០ដល់១,០០០នាក់ ហើយមិនបានឃើញភស្តុតាងហិង្សាលើស៊ីវិលក្នុងអំឡុងពេលទស្សនកិច្ចខ្លីនោះទេ — របាយការណ៍នេះត្រូវបានក្រុមសិទ្ធិមនុស្សរិះគន់ថាមានវិសាលភាពតូចចង្អៀតពេក។ «សាធារណរដ្ឋអាតសាក់» ដែលប្រកាសខ្លួនរំលាយជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី១ មករា២០២៤។ កងទ័ពរក្សាសន្តិភាពរុស្ស៊ីចាប់ផ្តើមដកចេញខែមេសា២០២៤ ដោយអះអាងថាបេសកកម្មបានបញ្ចប់ ក្រោយអាហ្សែបៃហ្សង់ទទួលការគ្រប់គ្រងពេញលេញ។

ដំណើរការសន្តិភាព ២០២៥–២០២៦ Washington

ថ្ងៃទី១ កញ្ញា២០២៥ ក្រុមមីនស្ក៍ OSCE ដែលមានអាយុជាង៣ទសវត្សរ៍ត្រូវបានរំលាយជាផ្លូវការ ក្រោយអាមេនី និងអាហ្សែបៃហ្សង់ស្នើសុំរួមគ្នា។ ប្រធានាធិបតី Aliyev ហៅទម្រង់នេះថា «ថតដែលបែក» ហើយបដិសេធការស្តារឡើងវិញ ខណៈអាមេនីគាំទ្រការបញ្ចប់ជាផ្នែកនៃដំណើរការសន្តិភាពថ្មី។

ថ្ងៃទី៨ សីហា២០២៥ ប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិក Trump បានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះកិច្ចប្រជុំកំពូលនៅសេតវិមាន ជាមួយនាយករដ្ឋមន្ត្រីអាមេនី Pashinyan និងប្រធានាធិបតីអាហ្សែបៃហ្សង់ Aliyev។ ភាគីទាំងពីរបានចុះហត្ថលេខាដំបូង (initial) លើ «កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាព និងការបង្កើតទំនាក់ទំនងអន្តររដ្ឋ» ព្រមទាំងសេចក្តីប្រកាសរួម ដែលអត្ថបទពេញត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយថ្ងៃទី១១សីហា។ ខ្លឹមសារសំខាន់រួមមានការទទួលស្គាល់អធិបតេយ្យភាព និងព្រំដែនគ្នាទៅវិញទៅមក ការលះបង់ការទាមទារទឹកដីគ្នាទៅវិញទៅមក និងការហាមឃាត់ការប្រើប្រាស់កម្លាំង ឬការអនុញ្ញាតឲ្យភាគីទីបីប្រើទឹកដីខ្លួនប្រឆាំងភាគីម្ខាងទៀត។ ក្នុងឱកាសដដែល សហរដ្ឋអាមេរិក និងអាមេនីបានចុះកិច្ចព្រមព្រៀងទ្វេភាគីបង្កើតសិទ្ធិអភិវឌ្ឍច្រកដឹកជញ្ជូន TRIPP។

ឧបសគ្គចម្បងគឺរដ្ឋធម្មនុញ្ញអាមេនី៖ អាហ្សែបៃហ្សង់អះអាងថាអារម្ភកថារដ្ឋធម្មនុញ្ញអាមេនី (ដែលយោងទៅសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យឆ្នាំ១៩៩០ លើកឡើងពីការបូកបញ្ចូលជាមួយណាហ្គ័រណូ-ការ៉ាបាក់) ស្មើនឹងការទាមទារទឹកដីលាក់កំបាំង ហើយតម្រូវឲ្យផ្លាស់ប្តូរជាមុនសិន។ អាមេនីមិនទទួលស្គាល់ការបកស្រាយនេះ ប៉ុន្តែលោក Pashinyan ថ្លែងចង់រៀបចំបោះឆ្នោតប្រជាមតិដើម្បីកែរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ បញ្ហាគឺគណបក្ស Civil Contract របស់លោក ត្រូវការសម្លេងគាំទ្រ២ភាគ៣ក្នុងសភា ដើម្បីអំពាវនាវឲ្យមានប្រជាមតិបែបនេះ។

ការបោះឆ្នោតសភាអាមេនីខែមិថុនា២០២៦ ផ្តល់ជ័យជម្នះដល់គណបក្ស Civil Contract របស់ Pashinyan ប្រមាណ៥០%នៃសម្លេង ប៉ុន្តែថយចុះពី៧១អាសនៈមក៦៤អាសនៈ — មិនគ្រប់កម្រិត២ភាគ៣ (៧០អាសនៈ) ដែលត្រូវការដើម្បីអំពាវនាវប្រជាមតិកែរដ្ឋធម្មនុញ្ញដោយខ្លួនឯង។ អ្នកសង្កេតការណ៍លោកខាងលិចខ្លះចោទថារុស្ស៊ីជ្រៀតជ្រែកគាំទ្រគណបក្សប្រឆាំង ដែលរុស្ស៊ីបដិសេធ។ អ្នកវិភាគជាច្រើនមើលឃើញថាលទ្ធផលនេះ «ធ្វើឲ្យដំណើរការសន្តិភាពទាំងមូលធ្លាក់ក្នុងភាពមិនប្រាកដច្បាស់ម្តងទៀត»។

ថ្ងៃទី៨ សីហា២០២៦ សហរដ្ឋអាមេរិក អាមេនី និងអាហ្សែបៃហ្សង់បានចេញសេចក្តីប្រកាសរួម សម្រាប់ខួបលើកទី១ជួបកំពូល Washington ដោយបញ្ជាក់ថា «អនុវត្តជាក់ស្តែងតាមអក្សរ និងស្មារតី» នៃសេចក្តីប្រកាសខែសីហា។ ខ្លឹមសារសំខាន់៖ ក្រុមហ៊ុនអភិវឌ្ឍន៍ TRIPP ត្រូវបានបង្កើតរួច ការស្ទង់មតិវិស្វកម្មនៅអាមេនីកំពុងដំណើរការ អាហ្សែបៃហ្សង់បញ្ចប់ស្ទើរពេញលេញផ្លូវថ្នល់/ផ្លូវដែកលើទឹកដីខ្លួន ភាគីទាំងបីគាំទ្រការសាងសង់ខ្សែបញ្ជូនអគ្គិសនីឆ្លងកាត់ច្រកនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រគល់ថវិកា២០១លានដុល្លារទៅមូលនិធិវិនិយោគឯកជន Trans-Caspian ហើយពាណិជ្ជកម្មទំនិញរវាងភាគីទាំងពីរកើនដល់ប្រមាណ៦ម៉ឺនតោនក្នុងរយៈពេលមួយឆ្នាំ។

បំពង់ថាមពលដែលកសាងឡើងដើម្បីជៀសវាងអាមេនី BTC · SGC

ជាច្រើនទសវត្សរ៍មុននឹងមានការនិយាយអំពី «ច្រកហ្សង់ហ្សេហ្ស៊ុរ» ជម្លោះណាហ្គ័រណូ-ការ៉ាបាក់ធ្លាប់កំណត់ផែនទីថាមពលកូកាសខាងត្បូងរួចទៅហើយ៖ ក្រុមហ៊ុនប្រេង-ឧស្ម័នលោកខាងលិច និងអាហ្សែបៃហ្សង់បានជ្រើសរើសផ្លូវបំពង់ដែលជៀសវាងទាំងទឹកដីអាមេនី និងទឹកដីរុស្ស៊ី ដើម្បីកាត់បន្ថយហានិភ័យនយោបាយ។ បំពង់ប្រេង Baku-Tbilisi-Ceyhan (BTC) ប្រវែង១,៧៦៨គីឡូម៉ែត្រ ចាប់ពីបាគូ (អាហ្សែបៃហ្សង់) ឆ្លងកាត់ត្ប៊ីលីស៊ី (ហ្សកហ្ស៊ី) ទៅដល់កំពង់ផែសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ Ceyhan (ទួរគី) — ចំណាយសាងសង់៣,៩ពាន់លានដុល្លារ ចាប់ផ្តើមសាងសង់ឆ្នាំ២០០៣ ប្រេងឆ្ពោះទៅដល់ Ceyhan ដំបូងថ្ងៃទី២៨ឧសភា២០០៦ ដោយសមត្ថភាពដឹកជញ្ជូនប្រមាណ១លានបារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃ។

ថ្ងៃទី១កក្កដា២០២៦ BP ផ្ទេរតួនាទីជាប្រតិបត្តិករ (operator) បំពង់ BTC ទៅឲ្យក្រុមហ៊ុនរដ្ឋ SOCAR របស់អាហ្សែបៃហ្សង់ — ជាកាតព្វកិច្ចតាមកិច្ចព្រមព្រៀងរដ្ឋាភិបាល (HGA) ចុះហត្ថលេខាដើមទសវត្សរ៍២០០០ ដែលមានប្រការ «ដកសញ្ជាតិការគ្រប់គ្រង» បន្ទាប់រយៈពេលប្រតិបត្តិការដំបូង២០ឆ្នាំ។ BP បញ្ជាក់ថានៅតែរក្សាភាគទុន៣០,១%ដដែល ត្រឹមតែផ្លាស់ប្តូរអ្នកគ្រប់គ្រងប្រតិបត្តិការប៉ុណ្ណោះ — ជាផ្នែកនៃការផ្ទេរស្រដៀងគ្នាចំពោះបំពង់ Baku-Supsa (៨មិថុនា២០២៦) និងបំពង់ឧស្ម័ន Baku-Tbilisi-Erzurum ដែរ។ ចំណែកច្រកឧស្ម័នខាងត្បូង (SCP+TANAP+TAP) ដឹកឧស្ម័នពីអណ្តូង Shah Deniz របស់អាហ្សែបៃហ្សង់ឆ្លងកាត់ហ្សកហ្ស៊ី ទួរគី ក្រិក និងអាល់បានី ទៅដល់អ៊ីតាលី ដោយ TAP មានសមត្ថភាពប្រមាណ១០ពាន់លានម៉ែត្រគូបក្នុងមួយឆ្នាំ — ដើរតួសំខាន់ក្នុងកិច្ចខិតខំរបស់សហភាពអឺរ៉ុបកាត់បន្ថយពឹងផ្អែកលើឧស្ម័នរុស្ស៊ី (ជាង៣៨%នៃការនាំចូលឧស្ម័នសុទ្ធរបស់ EU មកពីរុស្ស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០១៩)។

ច្រកហ្សង់ហ្សេហ្ស៊ុរ / TRIPP ស៊ុយនីក · Meghri

ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០២១ ប្រធានាធិបតី Aliyev បានប្រើពាក្យ «ច្រកហ្សង់ហ្សេហ្ស៊ុរ» សំដៅលើផ្លូវប្រវែង៤៣គីឡូម៉ែត្រកាត់ស្រុក Meghri ខេត្តស៊ុយនីករបស់អាមេនី តាមដងទន្លេ Arax និងព្រំដែនអាមេនី-អ៊ីរ៉ង់ — ដើម្បីភ្ជាប់អាហ្សែបៃហ្សង់ចម្បងទៅតំបន់ណាខជីវ៉ង់ ដែលកាត់ដាច់ដោយទឹកដីអាមេនីតាំងពីឆ្នាំ១៩៩២។ អាមេនីតែងតែបដិសេធពាក្យនេះ ព្រោះវានាំគំនិតឲ្យសម្គាល់ថាជាដីឆ្លងកាត់ក្រៅច្បាប់អាធិបតេយ្យអាមេនី។ កិច្ចព្រមព្រៀងខែសីហា២០២៥ព្យាយាមដោះស្រាយភាពខ្វែងគំនិតនេះ តាមរយៈការប្តូរឈ្មោះជា TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity) ក្រោមការដឹកនាំរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក។

ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលគ្រោងទុករួមមានផ្លូវដែក (អាទិភាពដំបូង) ផ្លូវថ្នល់ បំពង់ប្រេង/ឧស្ម័នចូលទៅណាខជីវ៉ង់ ខ្សែកាបអុបទិក និងខ្សែបញ្ជូនអគ្គិសនី។ ត្រឹមចុងឆ្នាំ២០២៥ មានថវិកាកម្រិតដំបូងប្រមាណ៤០០លានដុល្លារត្រូវបានប្រមូល ខណៈគម្រោងផ្លូវដែក (ប៉ាន់ស្មាន២៥០–៤០០លានដុល្លារ) មិនទាន់ចាប់ផ្តើមសាងសង់ ហើយគម្រោងផ្លូវថ្នល់នៅតែខ្វះមូលនិធិ និងមានទំនាស់លើផ្លូវជាក់ស្តែង — អ្នកសង្កេតការណ៍ខ្លះប៉ាន់ស្មានពេលបញ្ចប់ប្រមាណឆ្នាំ២០២៨។

ជំហរអ៊ីរ៉ង់៖ ទីប្រឹក្សា Ali Akbar Velayati ថ្លែងថាគម្រោងនេះមានគោលដៅ «កាត់ផ្តាច់ការតភ្ជាប់របស់អ៊ីរ៉ង់ជាមួយតំបន់កូកាស» ដោយអង្គភាពសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់ប្រឆាំងខ្លាំង ខណៈផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនៅមានភាពស្ទាក់ស្ទើរជាងក្នុងការប្រកែក។ ជំហរអាហ្សែបៃហ្សង់៖ Aliyev ថ្លែងថាកិច្ចព្រមព្រៀងនេះនឹងនាំមក «សន្តិភាពជារៀងរហូតលើកូកាស»។ ជំហរអាមេនី៖ Pashinyan រៀបរាប់ថាជាការ «ដោះការឡោមព័ទ្ធ» ដែលអាមេនីទទួលរងតាំងពីទសវត្សរ៍១៩៩០ ប៉ុន្តែចង់ឃើញច្រកច្រើនបើកព្រមគ្នា មិនមែនច្រកតែមួយផ្តាច់មុខឡើយ។

ការស្តារឡើងវិញ និងអនាគត អ្វីត្រូវតាមដាន

ចុងឆ្នាំ២០២១ ប្រធានាធិបតី Aliyev បានប្រកាសកម្មវិធី «ការវិលត្រឡប់ដ៏ធំ» (Great Return) — ខុសពីជនជាតិអាមេនីជិត១០ម៉ឺននាក់ដែលភៀសចេញឆ្នាំ២០២៣ កម្មវិធីនេះផ្តោតលើការតាំងទីលំនៅជនជាតិអាហ្សែបៃហ្សង់ (IDP) ដែលភៀសចេញពីតំបន់នេះក្នុងសង្គ្រាមទសវត្សរ៍១៩៩០ វិញ។ អាហ្សែបៃហ្សង់កំណត់គោលដៅតាំងទីលំនៅ១៤ម៉ឺននាក់ត្រឹមចុងឆ្នាំ២០២៦ ប៉ុន្តែត្រឹមខែឧសភា២០២៥ មានតែប្រមាណ១ម៉ឺន៣ពាន់៧៤៥នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលបានវិលត្រឡប់ជាអចិន្ត្រៃយ៍ — ភាគច្រើននៃប្រជាជនប្រមាណ៤ម៉ឺន៣ពាន់នាក់ក្នុងតំបន់ជាកម្មករសាងសង់បណ្តោះអាសន្ន មិនមែនអ្នកតាំងទីលំនៅអចិន្ត្រៃយ៍ឡើយ។ អាហ្សែបៃហ្សង់បានវិនិយោគប្រមាណ១០,៣ពាន់លានដុល្លារលើកសាងសង់ឡើងវិញចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០២០ (គម្រោងដើមកំណត់ថវិកា១៨ពាន់លាន)។

ជនជាតិអាមេនីជាច្រើននៅតែស្ថិតក្នុងភាពមន្ទិលសង្ស័យថាតើខ្លួននឹងអាចវិលត្រឡប់ថ្ងៃណាមួយដែរឬទេ បើទោះជា ICJ ធ្លាប់បញ្ជាឲ្យអាហ្សែបៃហ្សង់ធានាលក្ខខណ្ឌវិលត្រឡប់ដោយសុវត្ថិភាពក៏ដោយ។ ចំណុចនេះ ព្រមទាំងសំណុំរឿង CERD ដែលកំពុងបន្តនៅ ICJ បង្ហាញថាវិវាទផ្នែកច្បាប់ និងសិទ្ធិមនុស្សនៅតែបើកចំហ ទោះបីជាការចរចាសន្តិភាព និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធថាមពលកំពុងឈានទៅមុខក៏ដោយ។ ចំណុចត្រូវតាមដានបន្តរួមមាន៖ លទ្ធផលបោះឆ្នោតប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញអាមេនី (បើមាន) កាលវិភាគសាងសង់ផ្លូវដែក/ថ្នល់ច្រក TRIPP ត្រឹមឆ្នាំ២០២៨ ដំណើរផ្លាស់ប្តូរអ្នកគ្រប់គ្រង BTC ទៅ SOCAR និងលទ្ធផលពិនិត្យខ្លឹមសារសំណុំរឿង ICJ ដែលអាចប៉ះពាល់ដល់របៀបដែលពិភពលោកកត់ត្រាព្រឹត្តិការណ៍ឆ្នាំ២០២៣។

ចំណុចទាំងអស់នេះពន្យល់ថាហេតុអ្វីកូកាសខាងត្បូងទាក់ទាញការចាប់អារម្មណ៍ពីមហាអំណាចធំៗច្រើនជាងទំហំភូមិសាស្ត្រតូចរបស់តំបន់នេះ៖ វាជាចំណុចប្រសព្វរវាងបំពង់ថាមពលចាស់ (BTC, ច្រកឧស្ម័នខាងត្បូង) ដែលអឺរ៉ុបពឹងផ្អែកសម្រាប់ចម្រុះការនាំចូលថាមពល ជាមួយច្រកដឹកជញ្ជូនថ្មី (TRIPP) ដែលអាចផ្លាស់ប្តូររចនាសម្ព័ន្ធពាណិជ្ជកម្មរវាងអឺរ៉ុប ទួរគី និងអាស៊ីកណ្តាល។ ដូច្នេះ សន្តិភាពពេញលេញរវាងអាមេនី និងអាហ្សែបៃហ្សង់ មិនត្រឹមតែជាបញ្ហាទ្វេភាគីទេ ថែមទាំងជាកត្តាកំណត់ទិសដៅអភិវឌ្ឍន៍ថាមពល-ដឹកជញ្ជូនតំបន់នេះទៀតផង។